© ფრიდრიხ ებერტის ფონდი

პუბლიკაცია მომზადდა ფრიდრიხ ებერტის ფონდის მხარდაჭერით. პუბლიკაციაში გა-მოთქმული მოსაზრებები შესაძლოა არ ემ-თხვეოდეს ფრიდრიხ ებერტის ფონდის მო-საზრებებს. ფრიდრიხ ებერტის ფონდის მიერ მხარდაჭერილი ნებისმიერი პუბლიკაციის კომერციული მიზნებით გამოყენება, იკრძალება ფონდის წერილობითი ნებართვის გარეშე.

ფრიდრიხ ებერტის ფონდი

სამხრეთ კავკასიის რეგიონული ოფისი

ნ. რამიშვილის ჩიხი1, #1, 0179

თბილისი, საქართველო

კრიტიკული საკითხავი

განათლების პოლიტიკის შესახებ

თარგმანების კრებული

2022

თარგმანების კრებული მომზადდა პროექტის ,,განათლება და სოციალური სამართლიანობა“ ფარგლებში, რომელიც განხორციელდა კრიტიკული პოლიტიკის პლატფორმის (Platforma.ge) მიერ, ფრიდრიხ ებერტის ფონდის მხარდაჭერით.

მთარგმნელთა ჯგუფი: თეკლა ზუხბაია, თეონა რეხვიაშვილი, ანა ლომიძე,

ლაშა ქავთარაძე, მარიამ პაიჭაძე, გიორგი ხასაია.

ენობრივი რედაქტორი: თამარ პაიჭაძე

გამოცემაზე პასუხისმგებელი პირი: თორნიკე შევარდნაძე

დაკაბადონება და გარეკანის დიზაინი: თამარ ხურცილავა

© ფრიდრიხ ებერტის ფონდი

© კრიტიკული პოლიტიკის პლატფორმა

კრებული ვრცელდება მხოლოდ ელექტრონული სახით.

სარჩევი

ხარისხიანი საჯარო საგანმანათლებლო სისტემის გარეშე დემოკრატიას მომავალი არ აქვს

ვენდი ბრაუნი ……………………………………………………………………………………………………………………………………….. 7

მთარგმნელი თეკლა ზუხბაია.

დემოკრატიულად მართული, კოოპერატიული უმაღლესი განათლება

ჯოს ვინი ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 14

მთარგმნელი თეონა რეხვიაშვილი.

სარკე-სკოლა: სტუდენტები

ედუარდო გალეანო …….………………………………………………………………………………………………………………….. 21

მთარგმნელი გიორგი ხასაია.

უმაღლესი განათლება სიყვარულსა და სამართლიანობას უნდა ემსახურებოდეს

ენტონი ბარნეტი ………………………………………………………………………………………………………………………….. 35

მთარგმნელი თეონა რეხვიაშვილი.

სჭირდება თუ არა კაპიტალიზმს მასობრივი უმაღლესი განათლება?

მაიკლ ვეინი …………………………………………………………………………………………………………………… ……………….. 45

მთარგმნელი თეონა რეხვიაშვილი

უმაღლესი განათლება და მზარდი უთანასწორობა

სიმონ მარგინსონი …………………………………………………………………………………………………………………. .52

მთარგმნელი მარიამ პაიჭაძე

პაოლო ფრეირეს იდეები დღესაც ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც ოდესღაც

პიტერ მაკლარენი ……………………………………………………………………………………………………………………….. 69

მთარგმნელი ლაშა ქავთარაძე.

საით მიდის მეცნიერება? ინტერვიუ პროფესორ ჯორჯო აგამბენთან

ანდრეა პენზოტი ……………………………………………………………………………………………………………………….. 86

მთარგმნელი ანა ლომიძე.

ხარისხიანი საჯარო საგანმანათლებლო სისტემის გარეშე დემოკრატიას მომავალი არ აქვს

ავტორი: ვენდი ბრაუნი

თარგმნა თეკლა ზუხბაიამ.

ბერკლის პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის პროფესორი, ვენდი ბრაუნი, ერთ-ერთი იყო ფაკულტეტის 200-ზე მეტ წარმომად-გენელს შორის, ვინც 4 მარტს საკრამენტოში ჩავიდა. მსვლელობაზე “მივცეთ შტატს განათლება”, მან პუბლიკას სიტყვით მიმართა:

არც ისე დიდი ხნის წინ კალიფორნიის საჯარო განათლების სისტემა საერთაშორისო მასშტაბით ერთ-ერთი საუკეთესო იყო. მეოცე საუკუნის განმავლობაში კალიფორნიელებისთვის ხარისხიანი და საჯარო დაწყებითი, საშუალო და მრავალსაფე-ხურიანი უმაღლესი საგანმანათლებლო სისტემა – დაწყებული, საშუალო სკოლის კურსდამთავრებულთათვის, კოლეჯებზე გარანტირებული ხელმი-საწვდომობით და დამთავრებული შესანიშნავი კვლევითი ინსტიტუ-ტებითა და პროფესიული სასწავლებლებით – უმაღლეს პრიორი-ტეტს წარმოადგენდა.

მას მერე, რაც შტატმა აჩვენა, რომ შესაძლებელი იყო მასობრივი ხელმისაწვდომობა ხარისხიან განათლებაზე, რამდენიმე ათეულ წელში საკუთარ მიღწევებზე უარის თქმას მიჰყო ხელი. ეს უკუსვლა, 1978 წელს მიღებული “დადგენილება N13”-ის რატიფიცირებით დაიწყო, რამაც ჩვენი დაწყებითი და საშუალო სკოლების საგან-მანათლებლო ხარისხის პროგრესული გაუფასურება გამოიწვია და შედეგად, გადავსებული საკლასო ოთახები, არასაკმარისი ინვენ-ტარი და სასკოლო სახელმძღვანელოები, არაადეკვატური ხელფა-სები და შვებულებები მივიღეთ, რამაც აქამდე გამორჩეულად წარმატებული საშუალო განათლების სისტემა ნანგრევებად აქცია.

საჯარო განათლების და საჯარო სექტორის სხვა ინსტიტუტთა განადგურება შტატის სიღარიბის შედეგი არ არის. დანამდვილებით შეიძლება ითქვას, რომ ფინანსურმა და საბინაო კრიზისებმა, უმუშევრობამ, რეცესიამ და უძრავი ქონების გირავნობასთან დაკავშირებულმა სირთულეებმა ამ პროცესში თავიანთი როლი ითამაშეს. მაგრამ, ამ დროისთვისაც კი, კალიფორნია აშშ-ს მთლი-ანი შიდა პროდუქტის 1⁄6-ს აწარმოებს და სუვერენულ სახელმ-წიფოდ რომ წარმოგვედგინა, ის ამ მაჩვენებლით მსოფლიოს პირველ ათეულში შევიდოდა.

ბუნებრივი და ადამიანური რესურსებით, ინდუსტრიებით და მდიდრებით მდიდარი კალიფორნიისთვის, სავსებით შესაძლებელია უმაღლესი ხარისხის საგანმანათლებლო სისტების ფინანსური უზუნველყოფა. მიუხედავად ამისა, ჩვენმა დაჭაობებულმა პოლიტი-კურმა სისტემამ (უმცირესობის მმართველობამ), ანტიდაბეგვრითმა პოლიტიკურმა კულტურამ, სახელმწიფო საბიუჯეტო პრიორიტეტის ამოყირავებამ – ყველა ამ ზემოთ ჩამოთვლილმა ფაქტორმა, საკუთარი წვლილი შეიტანა საჯარო განათლების სისტემის წარუმა-ტებელ, საბითუმო მაღაზიად ჩამოქვეითებაში.

მართლაც, ამ გამორჩეული საგანმანათლებლო სისტემის ჩამოშ-ლაში გაცილებით მეტი დანაკარგია, ვიდრე ნავთობით, უძრავი ქონებით, სილიკონ ველით, საბანკო სისტემით, ჰოლივუდით, სასოფლო სამეურნეო ბიზნესით გამდიდრებაზე გაცემული არაგო-ნივრული ნებართვებითა თუ სკოლების გაღარიბების ხარჯზე არა-პროპორციულად გაზრდილი პენიტენციური სისტემაა. ეს უფრო მეტია, ვიდრე იმ ეკონომიკური ძრავის საწვავისგან დაცლა, რომელმაც მთელი გასული საუკუნის განმავლობაში შტატი ინოვა-ციებითა და განვითარების ახალი შესაძლებლობებით მოამარაგა. აქ უნდა ითქვას ისიც, რომ განათლებული მოქალაქის გარეშე დემოკრატია შეუძლებელი პროექტია.

ხარისხიანი საჯარო საგანმანათლებლო სისტემის გარეშე, ჩვენ, მოქალაქეები, ვერ გავიაზრებთ, ვერ მოვიხელთებთ – რომ აღარაფერი ვთქვათ კონტროლის გაწევაზე – ძალაუფლების იმ სისტემებს, რომლებიც გვმართავენ. ასეთი სისტემის გარეშე უშინაარსოდ რჩება თავისუფლებისა და თანასწორობის დაპირება, ინდივიდუალურ შესაძლებლობათა განვითარება და რეალიზება, არათანაბარი სასტარტო პირობების დაძლევა ბავშვებში, დასახულ მიზანთა მიღწევა მოზარდებში, კონტროლი საკუთარ ბედისწერაზე ან განვითარების არჩეულ კურსზე. და რაც მთავარია, შეუძლებელი ხდება სამოქალაქო თვითმმართველობა, სხვა სიტყვებით – დემოკრატია.

ურთიერთდაკავშირებულ და კომპლექსურ სამყაროში, სამყაროში, სადაც მედია უფრო და უფრო მეტ ძალაუფლებასა და გამოცდი-ლებას იხვეჭს, მოვლენათა და იდეათა ფორმირებაში, დემოკრატიის სიმყარეს განაპირობებენ არა ტექნიკური ინსტუქციები, რომელთა მიხედვითაც რესურსწართმეული სკოლები ხელმძღვანელობენ, არადამამთავრებელი საფეხურის ორ წლამდე კოლეჯის სამ წლამდე შემცირება ან პროფესიული სასწავლებლების გაფართოება, არამედ ისეთი საგანმანათლებლო სისტემა, რომლის დახმარებითაც მომავლის მოქალაქეებმა სამყაროს კომპლექსურობის აღქმა და მასში ორიენტირება უნდა ისწავლონ.

დემოკრატიის გადარჩენისა და განვითარებისთვის მოქალაქეებმა უნდა შეძლონ, აღიქვან და გააანალიზონ ძალაუფლების ის სისტემები, რომლებიც ჩვენი ცხოვრების ფორმირებას ახდენენ. მათ უნდა შეძლონ თანამედროვეობის შესაძლებლობისა და ნაკლო-ვანებების გააზრება და პრინციპული მოსაზრებების ფორმირება, რომლებიც მათ ამ სამყაროში ორიენტირებად უნდა მოევლინონ.

მოქალაქეებმა უნდა გააანალიზონ წერილობით ან ზეპირად გამოთქმული არგუმენტები, ჟურნალისტური მოსაზრებები, ვიზუ-ალური ხატები და ხმოვანი სიგნალები… განარჩიონ გონივრული სენსაციურისგან, სერიოზული გამარტივებულისგან, კარგად დასაბუთებული – ყურმოკრულისგან.

თუ ვამტკიცებთ, რომ ეს შესაძლებლობები დემოკრატიული მოქალა-ქეობის განუყოფელი ნაწილია, ისიც უნდა აღვნიშნოთ, რომ თანა-მედროვე, მზარდად კომპლექსულ სამყაროში მათზე მოთხოვნა კიდევ უფრო გაზრდილია და ხარისხიანი საჯარო განათლება ამ შესაძლებლობათა ათვისებაში საკვანძო როლს ასრულებს. მომავ-ლის ხარისხიანი საჯარო საგანმანათლებლო სისტემის გარეშე მომავალი დემოკრატიისთვის არ იქნება.

ხარისხიანი საჯარო საგანმანათლებლო სისტემის გარეშე, ჩვენ ვრჩებით იმ უფსკრულის პირისპირ, რომელიც განათლებულებს განათლების მიღმა დარჩენილთაგან ჰყოფს. ეს დაყოფა იმეორებს იმ უთანასწორობას, რომელიც მდიდრებსა და ღარიბებს შორის არსებობს და აძლიერებს პირველის ძალაუფლებას მეორის დაუძლურების ხარჯზე. ეს კი დემოკრატია აღარ არის. ეს პლუტოკრატიაა.

ხარისხიანი საჯარო საგანმანათლებლო სისტემის გარეშე, ჩვენ ვრჩებით მოსახლეობის პირისპირ, რომელიც მხოლოდ დასაქ-მებისთვის აუცილებელი უნარებითაა აღჭურვილი, ნაცვლად იმ უნარებისა, რომლებიც მას სამოქალაქო და პოლიტიკური ცხოვ-რების გააზრებისა და მასში მონაწილეობის შესაძლებლობას მისცემდა. ეს დემოკრატია აღარ არის. ეს ოლიგარქიაა.

მომავლის ხარისხიანი საჯარო განათლების გარეშე, ჩვენ ვრჩებით მოსახლეობის პირისპირ, ვისი ფრუსტრაციაც მანიპულირების ობიექტია; ვისი მობილიზებაც ცრუ მტრის ხატისა და ცრუ დაპი-რებების მეშვეობითაც ხერხდება. ეს დემოკრატიის საპირისპირო სისტემების – დესპოტიზმის ან სულაც ფაშიზმის – სახიფათო საშენი მასალაა.

ამრიგად, უარი, რომელიც კალიფორნიამ საგანმანათლებლო სისტემაში ინვესტიციაზე განაცხადა, არა მხოლოდ იმ დაპირებას არღვევს, რომელიც ყველა საჭირო უნარით აღჭურვილი მოსწავლის პოტენციურ წინსვლაზე გაიცა; ის არა მხოლოდ საწვავის გარეშე ტოვებს სიახლისა და ინოვაციის ძრავს, რომელმაც მეოცე საუკუნეში კალიფორნიის სიდიადე განაპირობა: ის უშუალოდ დემოკრატიის ფუნდამენტს – დასაბუთებული ანალიზისა და ინფორმირებული განსჯის უნარებით აღჭურვილ, განათლებულ მოქალაქეს – უთხრის ძირს.

კალიფორნიამ ხელახლა უნდა აიღოს პასუხისმგებლობა პირველი კლასის K-12 საგანმანათლებლო სისტემასა და უმაღლესი განათ-ლების გენერალური გეგმის განვითარებაზე. რაც შეიძლება მალე უნდა მოვეგოთ გონს და ყველაფერი ვიღონოთ იმისათვის, რომ მსოფლიოში აღიარებული საჯარო საუნივერსიტეტო სისტემა შევი-ნარჩუნოთ. და ასე უნდა მოვიქცეთ არა მხოლოდ იმიტომ, რომ განათლება ადამიანებს სიღარიბის დაძლევაში ეხმარება, ან ის ათა-ნაბრებს შესაძლებლობებს, ამცირებს კრიმინალსა თუ ძალა-დობრივი შემთხვევების მასშტაბებს, არამედ იმიტომაც, რომ ის დემოკრატიას სინამდვილედ აქცევს.

მივცეთ შტატს განათლება. Sí se puede.

demokratiulad marTuli kooperatiuli umaRlesi ganaTleba

ავტორი: ჯოს ვინი

თარგმნა თეონა რეხვიაშვილმა.

უმაღლესი განათლების სისტემა მცდარი ნეოლიბერალური რეფორ-მების შედეგად ინგრევა. შესაძლებელია, კოოპერატიული, თანამე-საკუთრეობისა და თანამმართველობის პრინციპებზე აგებული უნივერსიტეტები იყოს პასუხი?

OpenDemocracy ერთ-ერთია იმ რამდენდენიმე მნიშვნელოვანი ფორუმიდან, რომელიც დიდი ბრიტანეთის უმაღლესი განათლების შესახებ კრიტიკული დისკუსიებისთვის არის განკუთვნილი – მთელი რიგი სტატიებით ნეოლიბერალური რეფორმების გავლენების შესახებ, რომლებიც ქვეყნდება აქ და სხვა გვერდებზე. სულ ახლახანს, მარინა უორნერმა და მაიკლ ბეილიმ გააკეთეს მწვავე კომენტარები დიდი ბრიტანეთის უმაღლესი განათლების სისტემის „დამახინჯებასა“ და „თვითმკვლელობაში თანამონაწილეობა-ზე“ მითითებით. მიუხედავად თავისი მომცრო ზომისა, ბრენა ბანდარის London Review of Books-ისთვის დაწერილმა ბლოგმა ჩემზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა. ბლოგში ის ასკვნის:

ჩვენი ყველას საერთო ინტერესებში შედის მხარი დავუჭიროთ სტუდენტებს, აკადემიურ და დამხმარე პერსონალს, შტატგარეშე დამლაგებლებს და მათ, ვინც იბრძვიან უნივერსიტეტის მფლობე-ლობის ფორმის შეცვლისთვის, მმართველობის დემოკრატიული ფორმების უკეთ გამოსაყენებლად, იმ სოციალური საქონლის შესაქმენლად და გადასანაწილებლად, რომელსაც კოლექტიურად ვაწარმოებთ, მთავრობის ამჟამინდელი პოლიტიკისა და მენეჯ-მენტის სტრატეგიების მიუხედავად. 

ანალოგიურად, ენდრიუ მაკგეტიკანმა Arena-ში აღნიშნა:

ხშირად მეკითხებიან – „რა შეიძლება გაკეთდეს ამ დროს?“ ჩემი პასუხია – თუ მეცნიერები არ გამოფხიზლდებიან და არ შეეწი-ნააღმდეგებიან დემოკრატიის ზოგად დეფიციტს, რომელიც თავიანთი ინსტიტუციებიდან მომდინარეობს და სანამ არ გვეყო-ლება მეტი ჟურნალისტი, რომელიც ამ საკითხებს როგორც ლო-კალურ, ისე ეროვნულ დონეზე განიხილავს, იქამდე, ძალიან ცოტა რამ შეიძლება გაკეთდეს. ჩვენ რაღაც უფრო ღრმა კრიზისის პირას ვართ, ვიდრე ამას სწავლის ყოველკვირეული საფასურის დონის შესახებ არსებული დებატები გვიჩვენებს; ინსიტუციებსა და სექტორს შეეძლებათ ისეთი ნაბიჯების გადადგმა, რომელთა გაუქმებაც, რთული, თუ არა შეუძლებელი, შეიძლება აღმოჩნდეს – იქნება ეს შეთანხმებები ელიტის დამოუკიდებლობასა თუ საქველმოქმედო სტატუსის შეკვეცაზე კერძო ფინანსებზე უკეთესი ხელმისაწვდო-მობისათვის. 

ბოლო 12 თვის განმავლობაში სამ კონფერენციას ვესწრებოდი, რომლებზეც ყველა სფეროს აკადემიკოსებს დაუთმეს სივრცე ამ თემებზე სასაუბროდ: აკადემიური ცხოვრების მართვა ლონდონის ეკონომიკის სკოლაში (LSE); აკადემიური იდენტობები დურჰამში და უნივერსიტეტები ცოდნის ეკონომიკაში – ოკლენდში. ეჭვგარეშეა, რომ აკადემიკოსები გაღიზიანებულები არიან. ხანდახან, ბრალდება ინდივიდუალიზებულია: ძალიან ბევრი მენეჯერი და ადმინისტრა-ტორია! როდესაც ინდივიდუალიზებული არაა, მაშინ პოლიტი-ზებულია: პრობლემა მდგომარეობს ნეოლიბერალიზმში, ან უფრო ზუსტად – „უკიდურეს ნეოლიბერალიზმში.“ საბოლოო პასუხი იმაზე თუ „რა შეიძლება გაკეთდეს ამ დროს?“ ხშირად მანიფესტის ან ესეების კრებულის სტრიქონებს შორისაა – საფოსტო სია ან ვებსაიტი საუბრის გასაგრძლებლად ან თუნდაც ჩვენი მდგომა-რეობის აუტანლობის საკვლევ მონაცემებად საქცევად, რათა ეფექტურად აღიწეროს ჩვენი ცხოვრების გაუარესება.

სტუდენტები უფრო ბუნებრივად და თამამად საუბრობენ თავიანთი უნივერსიტეტების მმართველობის საკითხში ფუნდამენტური ცვლი-ლებების აუცილებლობაზე. ამაზე საუბრობენ უნივერსიტეტების ოკუპაციისას – სულ ახლახანს, ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯში (UCL), გოლდსმიტში, ლონდონის სამეფო კოლეჯში (KCL), ლონდონის ეკონომიკის სკოლაში (LSE), ლონდონის ხელოვნების უნივერსიტეტსა (UAL) და ამსტერდამში – ისინი აგრეთვე მოითხოვენ დემოკრატიას, როგორც თავისუფალი უნივერსიტეტისთვის აუცი-ლებელ ელემენტს.

ჩვენ შეგვიძლია ვიდავოთ კვლევის სრულყოფის სქემის ქმედუნა-რიანობის წინააღმდეგ ან აკადემიური შრომის პრეკარიულობაზე; დაფინანსების შეწყვეტასა და უმაღლესი განათლების მარკეტი-ზაციაზე, მაგრამ თუ ჩვენ გვინდა უნივერსიტეტები, რომლებში მუშაობასაც ვისურვებდით, აუცილებლად უნდა მოვახდინოთ მფლობელობისა და მმართველობის წესების იმგვარი რეფორ-მირება, რათა პირველ რიგში, უზრუნველყოფილი იყოს გადაწყვე-ტილებების დემოკრატიული წესით მიღება. ერთ-ერთი ასეთი გამოსავალია თანამესაკუთრეობრივი და თანამმართველობითი კოოპერატივები უმაღლესი განათლებისათვის: კოოპერატიული უნივერსიტეტები. 

აკადემიკოსები და ინდივიდები კოოპერატივის მოძრაობიდან 2010 წლიდან ფიქრობენ ამ იდეაზე, რომელიც ნაწილობრივ შთაგო-ნებულია უახლოეს წარსულში, დიდ ბრიტანეთში 800 სკოლის კოოპერატივებად ქცევით. ასევე იმითაც, რომ კოოპერატივის მოძრაობაში განათლების ხანგრძლივი ტრადიცია არსებობს, რომელსაც სხვადასხვა დროსა და ადგილას, სხვადასხვა ფორმა მიუღია. როდესაც მთავრობამ შეკვეცა კეთილდღეობის სახელმწი-ფოს მორიგი ნაწილი, კოოპერატივის მოძრაობა ხშირად იყო იქ, რათა „უკეთ გამოეყენებინა მმართველობის დემოკრატიულ ფორ-მები, იმ სოციალური საქონლის შესაქმნელად და გადასანა-წილებლად, რომელსაც კოლექტიურად ვაწარმოებთ.“

მე-19 საუკუნის შუა პერიოდიდან, „კოოპერატორებმა“ ააგეს წევრების საკუთრებაში მყოფი ორგანიზაციებისგან შემდგარი მსოფლიო მასშტაბის სოციალური მოძრაობა, რომელიც დაფუძნე-ბულია საკუთრების კოლექტიური ფლობისა და დემოკრატიული მმართველობის პრინციპებზე. ღია წევრობის, ავტონომიისა და დამოუკიდებლობის, სხვა კოოპერატივების მიმართ სოლიდარობისა და საზოგადოებაზე ზრუნვასთან ერთად, განათლება ყოველთვის იყო მოძრაობის მთავარი პრინციპი. საერთაშორისო დონეზე შეთანხმებული კოოპერატივის ღირებულებებია თვითდახმარება, საკუთარი თავისადმი პასუხისმგებლობის ქონა, დემოკრატია, თანასწორობა, მიუკერძოებლობა და სოლიდარობა.

კოოპერატივები არ არის პანაცეა ნეოლიბერალიზმის ზემოქმე-დებების ან ზოგიერთი მენეჯერისა და ადმინისტრატორის ამბი-ციებისთვის, როგორც დიდი ბრიტანეთის კოოპერატივის ჯგუფის კრახისას ვნახეთ. ამასთან, კოოპერატივის მოძრაობის საფუძველზე არსებობს ფართო ისტორიული და სოციალური რესურსები, რომლებზე დაყრდნობითაც შეგვიძლია ჩვენი უნივერსიტეტების მართვისა და ინსტიტუციური მოწყობის ფორმების გადახედვა.

განიხილება რეაგირების სამი ტიპი: არსებული უნივერსიტეტების ფორმალურად, იურიდიული და კონსტიტუციური მექანიზმებით კოოპერატივებად გარდაქმნა; ჩვენი ინსტიტუტების დაშლა დე-ფაქტო კოოპერატივებად, კვლევითი ცენტრების კოოპერატივებად ჩამოყალიბებით, ინსტიტუციურ სტრატეგიებში კოოპერატივის ღირებულებებისა და პრინციპების ჩაშენებით, კოოპერატივის ღირებულებებისა და პრინციპების თანახმად, სწავლების სასწავლო პროგრამების შექმნით და ა.შ. და მესამე – ახალი კოოპერატიული ფორმების შექმნა უნივერსიტეტების არსებულ სისტემასთან ერთად.

რომელი გზაც არ უნდა აირჩიოთ და ცხადია, ჩვენ თითოეული მათგანი უნდა განვახორციელოთ, სწრაფი გამოსავალი არ არსე-ბობს. გარდაქმნის გზა კონსტიტუციურ ცვლილებებს სწრაფად გამოავლენდა, მაგრამ კოოპერატიული კონსტიტუციის პრაქტიკაში ამოქმედება და ის ორგანიზაციული ცვლილებები, რომლებსაც ის გულისხმობს, ყველას მხრიდან რამდენიმეწლიან თავდადებულ შრომას მოითხოვს. დაშლის გზა მიღწევადია და ხორციელდება კიდეც, როგორც ფორმალურად ისე დივერსიულად, მაგრამ შედეგის შენარჩუნება დროთა განმავლობაში რთული იქნება, ხალხის ცვალებადობისა და არაკოოპერატიულ უნივერსიტეტში კოოპე-რატივის ჩანერგვის მცდელობისას გაჩენილი წინააღმდეგობიდან გამომდინარე, რაც მხოლოდ დროებით მიღწევებს მოიტანს. შექმნის გზამ მასწავლა, რომ ჩვენ თავად ვადგენთ ჩვენივე ამოცანებს; კოოპერატიულმა უმაღლესმა განათლებამ არ უნდა მიბაძოს თანამედროვე, სამეწარმეო სულისკვეთების უნივერსიტეტს და იმ ყველაფერს, რის გაკეთებასაც, ის ცდილობს. კოოპერატიულ უნივერსიტეტს შეუძლია სცადოს ხალხის ამჟამინდელი მოთხოვნების დაკმაყოფილება და ამავდროულად წარმოიდგინოს ახალი ფორმა მომავლის უნივერსიტეტისათვის. ახალი უნივერსიტეტისა და ლონდონის თავისუფალი უნივერსიტეტის ოკუპაციებისას გაჟღე-რებული მოთხოვნები გვავალდებულებს განვავითაროთ ახალი მოდელი კოოპერატიული უმაღლესი განათლებისათვის.

„კოოპერატიული უნივერსიტეტის“ კრიტიკოსებმა კითხვის ნიშნის ქვეშ დააყენეს ჩვენი ერთგულება „საჯარო უნივერსიტეტის“ იდე-ისადმი. კოოპერატივები ნამდვილად არიან ანტი-ეტატისტები, მაგრამ ისინი ასევე უფრო მეტს წარმოადგენენ, ვიდრე „საჯარო მმართველობის“ იდეაა, „საერთო საკუთრების“ იდეით, საკუთრების სოციალური ფორმით, რომელიც უსასყიდლო გასხვისების უფლების (რაც გამოარჩევს კაპიტალისტურ კერძო საკუთრებას) საწინააღმდე-გოა. მოკლედ რომ ვთქვათ, კოოპერატიული უმაღლესი განათლება მთლიანად თავსებადია „საჯაროობის“ იდეასთან თუ მოვიაზრებთ მას, როგორც ავტონომიურ, ღია, დემოკრატიულად მართულ „საყოველთაოს,“ სადაც აკადემიური სახსრები დემოკრატიულად იმართება აკადემიური და დამხმარე პერსონალის, სტუდენტების, დამლაგებლებისა და სხვების მიერ.

sarke-skola: studentebi

ავტორი: ედუარდო გალეანო

თარგმნა გიორგი ხასაიამ.

სტუდენტები

ბავშვებს დღითიდღე სულ უფრო ართმევენ ბავშვად ყოფნის უფლე-ბას. მსოფლიო მდიდარ ბავშვებს ეპყრობა როგორც ფულს, თითქოს ისინი ფული იყვნენ, ასწავლის მათ მოიქცნენ ისე, როგორც ფული იქცევა. მსოფლიო ღარიბ ბავშვებს ეპყრობა როგორც ნაგავს, რომ ნაგავში მოისროლოს. ხოლო შუაში მყოფები, არც მდიდრები და არც ღარიბები, ტელევიზორებს მიაჯაჭვეს და პატიმრის ცხოვრებას ასწავლიან და აჩვევენ.

ბავშვების მცირე რაოდენობას, ვისაც გაუმართლა და ბავშვად დარჩა, უნდა ქონდეთ ბევრი სასწაული და ბევრი სიხარული.

ჭერი, ფსკერი და შუა

სასოწარკვეთის ოკეანეში არსებობს პრივილეგირებულთა კუნძუ-ლები, ფეშენებელური საკონცენტრაციო ბანაკები, სადაც ძლიერნი ამა ქვეყნისა ხვდებიან მხოლოდ მათ მსგავთ, რომ არასდროს, წამითაც კი არ დაავიწყდეთ, როგორი ძლევამოსილები არიან. ლათინური ამერიკის ზოგიერთ ქალაქში, სადაც ბავშვების მოტაცება ჩვეულ ამბად იქცა, მდიდარი ბავშვები შიშის ჰერმეტულ ბუშტებში იზრდებიან. ისინი ციხესიმაგრის მსგავს სასახლეებში ცხოვრობენ, ან დასახლებებში, რომლებიც განათებული ღობეებითაა გარშე-მორტყმული, დღედაღამ დაცვის მიერ რომ კონტროლდება ან ყოვლისმხედველი სათვალთვალო კამერებით. ისინი ფულის მსგავსად, დაჯავშნული მაქანებით გადაყავთ ერთი ადგილიდან მეორეზე. ისინი პრაქტიკულად არ იცნობენ საკუთარ ქალაქებს. ისინი პოულობენ მეტროს პარიზსა და ნიუ-იორკში , მაგრამ არასდროს სარგებლობენ მისით სან-პაულუში ან მეხიკოში.

ისინი არ ცხოვრობენ ქალაქში, რომელშიც ცხოვრობენ. მათ ნებას არ რთავენ, ფეხი დაადგან ჯოჯოხეთის უზარმაზარ ტერიტორიაზე, რომელიც მათ პაწაწინა კერძო სამოთხეს ემუქრება. მათი კედლების მიღმა გადაშლილია საშინელებათა სამყარო, რომელიც სავსეა მახინჯი, ბინძური, შურიანი ადამიანებით. ისინი იზრდებიან ფესვებს მოწყვეტილად, კულტურული იდენტობის გარეშე, ხოლო საზოგა-დოებას აღიქვამენ მხოლოდ როგორც საფრთხეს. მათი სამშობლო მათ ტანსაცმელზე აღნიშნული დიზაინერების სახელებშია ჩაკირული. მათი ენა თანამედროვე მორზეს ანბანია. მსოფლიოს ქალაქებში, პრივილეგირებულთა შვილები ერთმანეთს გვანან ჩვევებითა და წარმოდგენებით, როგორც სავაჭრო ცენტრები და აეროპორტები, რომლებიც დროისა და სივრცის მიღმა არსებობს. ვირტუალურ რეალობაში გაზრდილებმა, არაფერი იციან ნამდვილი რეალობის შესახებ, რომელიც მხოლოდ იმისთვის არსებობს, რომ იყიდო, ან გეშინოდეს მისი.

სწრაფი კვება, სწრაფი მანქანები, სწრაფი ცხოვრება: მდიდარ ბავშვებს დაბადებიდან წვრთნიან მოხმარებისთვის და სისწრა-ფისთვის, და გზა, რომელსაც ბავშვობაში გადიან, უდასტურებს მათ, რომ მანქანები უფრო სანდონი არიან, ვიდრე ადამიანები. და როცა მათი ხელდასხმის დღე დადგება, ისინი მიიღებენ გასაღებს მათი პირველი ოთხთვალა ყველგანმავალის. მანამდე კი ისინი ქმნიან საკუთარ იდენტობას, კიბერ გზატკეცილებზე საჭის მთელი სიჩქარით მართვით, გამოსახულებებისა და პროდუქციის შთნთქმით, შოპინგით და ბრძოლებით. კიბერ სივრცეში გადაადგილებისას ისინი თავს ისე გრძნობენ, როგორც უსახლკარო ბავშვები ქალაქის ქუჩებში წანწალისას.

ბავშვის სამყარო

თქვენ ძალიან ფრთხილები უნდა იყოთ გზაზე გადასვლისას – უხსნიდა კოლუმბიელი მასწავლებელი გუსტავო ვილკესი ბავშვების ჯგუფს. „მაშინაც კი, როცა შუქნიშანზე მწვანე ფერი აინთება, არასდროს გადაკვეთოთ სანამ გზის ორივე მხარეს არ გაიხედავთ“.
ვილკესი ბავშვებს მოუყვა, რომ ერთხელ გზის შუამდე მისული მანქანამ გაიტანა. ის დაღვრემილი იხსენებდა კატასტროფას, რომელმაც ლამის მისი სიცოცხლე შეიწირა. ბავშვები დაინტერესდნენ: „რა მანქანა იყო?“ „კონდიცირება ქონდა?“ „ლუქი?“ „ნისლსაწინააღმდეგო ფარები?“ „რამდენიანი ძრავი ეყენა“?

მაღაზიის ვიტრინები

სათამაშოები ბიჭებისთვის: რემბოები, რობოტი პოლიციელები, ნინძები, ბეტმენები, მონსტრები, ტყვიამფრქვევები, პისტოლეტები, ტანკები, მანქანები, მოტოციკლეტები, სატვირთოები, თვითმფრი-ნავები, კოსმოსური ხომალდები.

სათამაშოები გოგონებისთვის: ბარბის თოჯინები, საუთავო მაგიდები, სამზარეულოები, ბლენდერები, სარეცხი მანქანები, ტელევიზორები, სათამაშო ჩვილები, პაწაწინა ბოთლები, პომადები, ბიგუდები, მაკიაჟის კომპლექტი, სარკეები.

დიდი ხნით ადრე, სანამ მდიდარი ბავშვები აღარ იქნებიან და აღმოაჩენენ ძვირფას ნარკოტიკებს რათა მარტოობა გაიქარვონ და შიში დამალონ, ღარიბი ბავშვები ყნოსავენ წებოს და ბენზინს. სანამ მდიდარი ბავშვები სათამაშო ლაზერული იარაღებით ერთობიან, ქუჩის ბავშვები ნამდვილ ტყვიებს იცილებენ.

ლათინურ ამერიკაში ბავშვები და მოზარდები მთელი მოსახლეობის თითქმის ნახევარს შეადგენენ. და მათი ნახევარი სიღატაკეში ცხოვრობს. ასობით ბავშვი კვდება შიმშილით ან განკურნებადი დაავადებით ყოველ საათს, მაგრამ ეს არ ამცირებს მათ რიცხვს ქუჩებსა და რეგიონებში, რომლებიც აწარმოებს ღარიბ ადამიანებს, ხოლო სიღარიბეს კანოგარეშედ აცხადებს. ღარიბები უმეტესად ბავშვები არიან და ბავშვები უმეტესად – ღარიბები. სისტემის ტყვეთა შორის ისინი ყველაზე ცუდ მდგომარეობაში არიან. საზოგადოება ბოლომდე წურავს მათ, სჯის, ხანდახან კლავს, მაგრამ არასდროს უსმენს და არასდროს ესმის მათი.

მთელ პლანეტაზე, ამ ბავშვებს, მშრომელთა ან უმუშევართა და უსახლკაროთა შვილებს, ადრეული ასაკიდანვე ლუკმაპურის საშოვნელად ზურგზე ტყავი ძვრებათ. როგორც კი სიარულს ისწავლიან, ცხოვრება მაშინვე უწესებს ჯილდოს – გოგოები და ბიჭები რომლებიც უფასო მუშახელი ხდებიან სახელოსნოებში, მაღაზიებსა თუ ბარებში ან იაფი მუშახელი საექსპორტო ინდუსტ-რიებში, კერავენ რა სპორტულ ტანსაცმელს მულტინაციონალური კორპორაციებისთვის. მათ ამუშავებენ ფერმებში და ქალაქებში ან საშიანო შრომას ეწევიან, ემსახურებიან იმას, ვინც ბრძანებას გასცემს. ისინი პატარა მონები არიან საოჯახო მეურნეობებში ანდა გლობალური ეკონომიკის არაფორმალურ სექტორებში, სადაც მსოფლიო შრომის ბაზრის ყველაზე დაბალ საფეხურზე რჩებიან:

• მეხიკოს, მანილას ან ლაგოსის ნაგავსაყრელებზე ისინი ეძებენ სარკეებს, ქილებს და ქაღალდს, და საჭმლის ნარჩენებისთვის ებრძვიან სვავებს

• იავას ზღვაში ყვინთავენ მარგალიტებისთვის

• ეძებენ ალმასს კონგოს მაღაროებში

• ისინი თხუნელებივით მუშაობენ პერუს შახტებში, სადაც მათი სხეულებრივი სიპატარავე შეუცვლელს ხდის მათ და როცა მათი ფილტვები ვეღარ უძლებს, ცხოვრებას უსახელოდ ამთავრებენ საერთო სასაფლაოზე.

• კოლუმბიასა და ტანზანიაში ისინი კრეფენ ყავის მარცვლებს და იწამლებიან პესტიციდებით

• ჰონდურასში ისინი იღებენ ბაბანის მოსავალს და იწამლებიან პესტიციდებით

• გვატემალაში ისინი იღებენ ბამბის მოსავალს და იწამლებიან პესტიციდებით

• მალაიზიაში ისინი აგროვებენ კაუჩუკის ხის წვეთებს, სამუშაო დღე ღამიდან ღამემდე გრძელდება

• ისინი მუშაობენ რკინიგზაზე ბირმაში

• ინდოეთის ჩრდილოეთით ისინი დნებიან მინის სადნობ ღუმე-ლებში და დნებიან აგურის გამოსაწვავ ღუმელებში ინდოეთის სამხრეთით

• ბანგლადეშში ისინი 300-ზე მეტ სამუშაო ადგილას შრომობენ და სანაცვლოდ იღებენ არაფერს ან თითქმის არაფერს დაუსრუ-ლებელი სამუშაო დღისთვის

• ისინი მონაწილეობენ არაბი შეიხებისთვის გამართულ აქლემების დოღში და მწყემსავენ ცხვარს და მსხვილფეხა პირუტყვს რიო-დე-ლა-პლატას რანჩოებში

• ისინი ემსახურებიან ბატონების მაგიდებს პორტ-ო პრენსში, კოლომბოში, ჯაკარტაში ან რესიფში, ამ მაგიდებიდან დაცვენილი ნამცეცების ჭამის უფლებისთვის.

• ისინი ყიდიან ხილს ბოგოტას ბაზრებში და საღეჭ რეზინას სან-პაულუს ავტობუსებში

• ისინი წმენდენ საქარე მინებს ლიმას, კიტოს, ან სან სალვადორის ქუჩებში

• ისინი აპრიალებენ ფეხსაცმლებს კარაკასსა და გუანაჰუატოში

• ისინი კერავენ ტენსაცმელს ტაილანდში და ფეხბურთის ბუცებს ვიეტნამში

• ისინი კერავენ ფეხბურთის ბურთებს პაკისტანში და კალათბურთის ბურთებს ჰონდურასსა და ჰაიტიში

• მშობლების ვალი რომ გადაიხადონ ისნი კრეფენ ჩაის ან თამბაქოს შრი-ლანკას პლანტაციებში და იღებენ ჟასმინის მოსა-ვალს ფრანგული სუნამოებისთვის

• მშობლების მიერ ირანში, ნეპალში ან ინდოეთში გაქირავებულები, ქსოვენ ხალიჩებს აისიდან შუაღამემდე და როცა ვინმე მათ გამოხსნას ცდილობს, ეკითხებიან: „ჩემი ახალი ბატონი ხართ?“

• მშობლების მიერ რამდენიმე ასეულ დოლარად სუდანში გაყიდულებს, მათ ბავშვების პროსტიტუციაში ითრევენ.

აფრიკის, ახლო აღმოსავლეთისა და ლათინური ამერიკის ზოგიერთ ქვეყანაში ჯარში ბავშვების რეკრუტირება ჩვეული მოვლენაა. ომში, ამ პატარა ჯარისკაცების სამუშაო მოკვლა და საკუთარი სიცოცხლის დათმობაა. ბოლო აფრიკული ომების მსხვერპლთა ნახევარი ბავშვია.

გაქცევა/1
მეხიკოს ქუჩებში ავტობუსების ბამპერებზე ჩამოკიდებულ ქუჩის ბავშვებთან ლაპარაკისას, რეპორტიორმა კარინა ავილესმა მათ ნარკოტიკებზე კითხა.
„მაგრად ვგრძნობ თავს, ყველა პრობლემას მავიწყებს“ – უთხრა ერთმა. „როცა გამოვდივარ და ისევ მე ვხდები“ – დაამატა, „გალიაში დამწყვდეული ჩიტივით ვგრძნობ თავს“.
ამ ბავშვებზე მუდმივად ძალადობენ პოლიციელები და მათი ძაღლები ავტობუსების ჩრდილოეთის ტერმინალზე.
კომპანიის მენეჯრმა დაარწმუნა რეპორტიორი: „ჩვენ ამ ბავშვებს არ ვაძლევთ თავის დაღუპვის უფლებას, რადგან ასე თუ ისე ისინიც ადამიანები არიან“.

ყველა ამ დავალების შესასრულებლად, ომის გამოკლებით, რომელსაც ტრადიცია აწესებს და რეალობა ასწავლის, რომ კაცის საქმეა, გოგონების ხელები ისევე გამოსადეგია, როგორც ბიჭების. შრომის ბაზარი გოგონებს ისევე ექცევა, როგორც ქალებს. მათ ყოველთვის უხდიან უფრო ნაკლებს, ვიდრე ბიჭებს – თუკი საერთოდ რამეს უხდიან.

პროსტიტუცია მთელ მსოფლიოში უამრავი გოგოს ხვედრია და უფრო ნაკლების, მაგრამ ბიჭებისაც. რაც არ უნდა გასაკვირი იყოს, 1997 წლის იუნისეფის მონაცემებით, აშშ-ში 100 000 ბავშვი ეწეოდა პროსტიტუციას. მაგრამ პროსტიტუციის მსხვერპლი ბავშვების სრული უმრავლესობა ამ სამუშაოში ჩართულია ბორდელებსა და ქუჩებში პლანეტის სამხრეთ ნაწილში. ეს მრავალმილიონიანი ინდუსტრია, თავისი ადამიანის მოვაჭრეთა, შუამავალთა, ტურისტულ სააგენტოთა და მყიდველთა ქსელებით, სკანდალურად ადვილად მუშაობს. ლათინურ ამერიკაში ეს ახალი არაა: ბავშვთა პროსტი-ტუცია აქ 1536 წელს დაიწყო, როცა პუერტო-რიკოში პირველი „ტოლერანტობის სახლი“ გაიხსნა. დღეისათვის ნახევარი მილიონი ბრაზილიელი გოგო ყიდის საკუთარ სხეულს – იმდენივე, რამდენიც ტაილანდში, მაგრამ იმაზე ნაკლები, ვიდრე ინდოეთში. კარიბის ზოგიერთ სანაპიროზე, სექს ტურიზმის ინდუსტრია ყიდის ქალ-წულებთან სექსსაც კი, მათზე, ვისაც საჭირო თანხის გადახდა შეუძლია. გოგოების რიცხვი, რომლებსაც სხეული გასაყიდად გამოაქვთ, სტაბილურად იზრდება: საერთაშორისო ორგანიზაციების შეფასებების თანახმად, ყოველ წელს სულ მცირე მილიონი გოგო ავსებს მათ რიგებს, ვინც საკუთარ სხეულს აწვდის ბაზარს.

გაქცევა/2
მეხიკოს ქუჩებში გოგო ყნოსავს ტოლუოლს, გამხსნელს, წებოს, და მისთ. როცა მას მღელვარება ტოვებს, ის ამბობს: „მე მომელანდა ეშმაკი, უფრო სწორად მე შევაღწიე ეშმაკში და მერე ზღვარზე ვიდექი, გადმოხტომა მინდოდა რვასართულიანი შენობიდან მაგრამ მერე მოლანდება გაქრა და ეშმაკმა დამტოვა. ყველაზე მეტად მომეწონა ერთი ჰალუცინაცია, როცა გვადალუპეს ღვთისმშობელი გამომეცხადა. მე ის ორჯერ მყავს ნანახი“.

ღატაკი ბავშვების რაოდენობა, რომლებიც შრომობენ თავიანთ სახლში ან სახლის გარეთ, თავიანთი ოჯახებისთვის თუ სხვისთვის, უთვალავია. ისინი შრომობენ კანონს გარეთ და სტატისტიკის მიღმა. დანარჩენები? ბევრი მათგანი უბრალოდ ნამატია, ბაზარს არ სჭირდება ისინი, არც არასდროს დასჭირდება. ისინი არ არიან მომგებიანნი და ვერასდროს გახდებიან. არსებული წესრიგის თვალსაზრისით, მათ სიცოცხლე დაიწყეს ჰაერის მოპარვით, რომელსაც სუნთქავენ, და მალე მოიპარავენ ყველაფერს, რასაც მათი ხელი მიწვდება. შიმშილი ან ტყვია შეამოკლებს მათ გზას აკვნიდან სასაფლაომდე. სისტემას, რომელსაც ეზიზღება მოხუცი, ეშინია ბავშვის. ასაკი მარცხია, უასაკობა – საფრთხე. უფრო მეტიც, ღარიბი ბავშვები „იბადებიან კრიმინალისკენ მიდრეკილების ტენდენციით“, როგორც სპეციალისტები ამტკიცებენ. ისინი „ჭარბი მოსახლეობის“ ყველაზე საშიში კატეგორიაა. ბავშვი, როგორც საჯარო საფრთხე: „ახალგაზრდების ანტი სოციალური ქცევა ლათინურ ამერიკაში“ წლების განმავლობაში პან ამერიკული ბავშვთა კონგრესის მუდმივი თემაა. მთავრობებს და ამ საკითხის ზოგიერთ ექსპერტს ერთნაირად აკვიატებული აქვთ ეს ძალადობა, მანკიერება და სამარადჟამო კრულვა. თითოეული ბავშვი ელ ნინიოს საშიში დინებაა და ის უბედურება, რაც შეიძლება მან დაგვატეხოს თავს, წინასწარ უნდა აღიკვეთოს. პირველ სამხრეთ ამერიკულ პოლიციურ კონგრესზე, რომელიც მონტევიდეოში 1979 წელს ჩატარდა, კოლუმბიელმა დელეგატმა განმარტა, რომ „18 წლამდე მოსახლეობის სწრაფი ზრდა აუცილებლად გვაფიქ-რებინებს, რომ პოტენციურად დამნაშავე მოსახლეობის რაო-დენობაც გაიზრდება.

ლათინო ამერიკულ ქვეყნებში ბაზრის ჰეგემონია არღვევს სოლიდა-რობის ჯაჭვს და ნაფლეთებად აქცევს სოციალურ ქსოვილს. რა ბედი ელით უქონელთ, არას მქონელთ, ქვეყნებში, სადაც საკუთრების ქონის უფლება ერთადერთ უფლებადაა ქცეული? რა ელით უქონელთა შვილებს? შიმშილი აიძულებს მრავალთ, იპარონ, იმათ-ხოვრონ, ან ჩაერთონ პროსტიტუციაში. მომხმარებელი საზოგა-დოება შეურაცხყოფს მათ იმის შეთავაზებით რაც თავად აღარ ჭირდება და შემდეგ ისინი შურს იძიებენ, გაერთიანებულნი სიკვდილის გარდაუვალობით, რომელიც მათ ელოდება. იუნისეფის თანახმად, 1995 წელს 8 მილიონი მიტოვებული ბავშვი ცხოვრობდა ლათინო ამერიკული ქვეყნების ქუჩებში. Human Rights Watch-ის თანახმად, პოლიციასთან დაკავშირებული სიკვდილის ესკადრონები დღეში ექვს ბავშვს კლავდნენ კოლუმბიაში, ხოლო ოთხს – ბრაზილიაში.

უკიდერესობებს შორის არსებობს საშუალო. ფუფუნების პატიმრებსა და სიღატაკის ტუსაღებს შორის არიან ბავშვები, რომლებსაც აქვთ არაფერზე ცოტათი მეტი, მაგრამ არ აქვთ ყველაფერი, რაც ჭირდებათ. ისინი სულ უფრო ნაკლებად თავისუფალნი არიან. „დაგვრთავენ არსებობის უფლებას თუ არ დაგვრთავენ – საკითხავი აი ეს არის“ – როგორც ესპანელ კომიკოსს, ჩუმი ჩუმესს უყვარდა თქმა. ამ ბავშვებს თავისუფლება ჩამორთმეული აქვთ საზოგა-დოებისგან, რომელიც ეთაყვანება წესრიგს, რადგან ეს ბავშვები ქმნიან უწესრიგობას. შიშის შიში: იატაკი ირყევა მათ ფეხქვეშ და უსაფრთხოების გარანტია არ არსებობს. სტაბილურობა არასტა-ბილურია, სამუშაო ადგილები ორთქლდება, ფული ქრება. თვის ბოლომდე თავის გატანა გმირობის ტოლფასია. „კეთილი იყოს თქვენი მობრძანება, საშუალო კლასო“ – წერია ბილბორდზე ბუენოს აირესის ერთერთი ყველაზე ცუდი უბნის შესასვლელში. საშუალო კლასი ჯერ კიდევ ცხოვრობს როგორც თვითმარქვია, რომელიც თავს იკატუნებს, რომ ემორჩილება კანონს და ჯერა მისი, რომელიც თავს იკატუნებს, რომ აქვს მეტი, ვიდრე სინამდვილეში აქვს.

მაგრამ აქამდე მათთვის ასეთი რთული არ ყოფილა ამ დამქანცველ ფარსში მონაწილეობა. ვალისგან სულშეხუთული და შიშისგან პარალიზებული საშუალო კლასი შვილებს პანიკაში ზრდის. ცხოვრების შიში, დაცემის შიში, სამსახურის დაკარგვის შიში, მანქანის დაკარგვის შიში, ქონების დაკარგვის შიში. შიში, რომ არასდროს ექნებათ ის, რისი ქონაც აუცილებელია არსებობისთვის.

ფართოდ გავრცელებულ მოთხოვნაში საჯარო უსაფრთხოების, რომელსაც ფარული კრიმინალური მონსტრები საფრთხეს უქმნიან, საშუალო კლასის წარმომადგენლების ხმა ყველაზე მკაფიოდ ისმის. ისინი იცავენ წესრიგს ისე, თითქოს თავად იყვნენ ამ წესრიგის ბატონ პატრონები. თუმცა სინამდვილეში ისინი უბრალოდ არენდა-ტორები არიან, რომლებიც ძლივს აუდიან ქირის გადახდას და მუდმივად გამოსახლების საფრთხის ქვეშ ცხოვრობენ.

და ყრუც შეისმენს

მსოფლიოში მოშიმშილე ბავშვების რაოდენობა იზრდება. ყოველ წელს ხუთ წლამდე ასაკის თორმეტი მილიონი ბავშვი კვდება დიარეით, ანემიით და შიმშილით გამოწვეული სხვა დაავადებებით. იუნისეფის 1998 წლის ანგარიში გვეუბნება, რომ ბავშვთა შიმში-ლობის წინააღმდეგ ბრძოლა „მსოფლიოს უმთავრეს პრიორიტეტად იქცა“. ამისათვის კი ანგარიში მიმართავს ერთადერთ არგუმენტს, რომელიც ჩანს რომ დღეისთვის მუშაობს: „ვიტამინებისა და მინერალების ნაკლებობა რაციონში ზოგიერთ ქვეყანას მთლიანი ეროვნული შემოსავლის 5%-ზე მეტი უჯდება სიკვდიალიანობის, უნარშეზღუდულების რაოდენობისა და პროდუქტულობის დონის შემცირების გამო“.

ტერორის ხაფანგში მოხვედრილი სულ უფრო და უფრო მეტი ბავშვი განწირულია დამამცირებელი სამუდამო პატიმრობისთვის. მომავ-ლის ქალაქში, რომელიც აწმყოს ქალაქი ხდება, ტელებავშვები ტელეძიძების მეთვალყურეობის ქვეშ დაათვალიერებენ ქუჩებს მათი ტელესახლების ფანჯრებიდან: ქუჩა, რომელიც უზომო მადლობას უხდის ძალადობას და შიშს, ქუჩა სადაც ცხოვრების სახიფათო და ხანდახან განსაცვიფრებელ სანახაობას ვადევნებთ თვალს.

უმაღლესი განათლება სიყვარულსა და სამართლიანობას უნდა ემსახურებოდეს

ავტორი: ენტონი ბარნეტი

თარგმნა თეონა რეხვიაშვილმა.

OpenDemocracy-ის თანადამფუძნებლის, ენტონი ბარნეტის, გოლდსმიტის კურსდამთავრებული სტუდენტებისადმი წარმოთქმუ-ლი სიტყვის რედაქტირებული ვერსია და მისთვის საპატიო წოდების მინიჭება.

ამაყი ვარ იმით, რომ მეც შემიძლია გავიზიარო ის სიამაყე, რომელსაც თითოეული თქვენგანი გოლდსმიტის მიერ თქვენი მიღწევის აღიარების გამო გრძნობთ. თითოეულ თქვენგანში ვგულიხმობ სტუდენტებსა და მშობლებს და მართლაც რომ, განსაკუთრებით მშობლებს, მთელი თქვენი მხარდაჭერისთვის, სიყვარულისთვის და გადატანილი სტრესებისთვის. ძალიან ბედნიერი ვარ რომ შემოგიერთდით და ეს პატივი მაქვს, რამეთუ: არსებობენ უნივერსიტეტები და არსებობს გოლდსმიტი.

რას ნიშნავს გქონდეს „საპატიო წოდება“?

ვიდრე ვისაუბრებდე თუ რატომაა გოლდსმიტი ასეთი განსაკუთრე-ბული და თქვენს ცხოვრებებზე გოლდსმიტის შემდეგ, მინდა ვისაუბრო საპატიო წოდების მინიჭებაზე.

მე არ მჯერა ბრიტანეთის ისტორიული „კეთილშობილთა სისტემის.“

გრაფის ტიტულების მფლობელებმა თავის დროზე სახელი გაითქვეს ძარცვითა და გაუპატიურებით. არისტოკრატია იმპერიის მიერ იყო აგებული და განასახიერებდა წოდებრივ უპირატესობასა და ექსკლუ-ზიურობას.

როგორც უკვე მოისმინეთ, ჩემი დროის უდიდესი ნაწილი, ამის აღმოფხრვის მცდელობას დავუთმე.

სანაცვლოდ, ის გაუარესდა - კომერციალიზდა. დიდგვაროვანთა ტიტულები ღიად იყიდებოდა - სწორედ ესაა ერთ-ერთი მიზეზი იმისა, თუ რატომ ჰყავს ე.წ. ლორდთა პალატას ინტერესთა ფართო სპექტრის მქონე 780 წევრი. გამონაკლისი შემთხვევებიც კი რომ დავასახელოთ, მათ შორის არასდროს ყოფილა ამდენი დიდგვა-როვანი ტიტულის მქონე, ასეთი მცირე არისტოკრატიული წარმო-მავლობის მაჩვენებლით.

თუმცა, ჩვენი ქვეყანა უკეთესობისკენაც იცვლება. ჩვენი მოწიწებისა და პრივილეგიების ტრადიციები სუსტდება. ჩემი დამოკიდებულება დაფასების სისტემის მიმართ არ შერბილებულა, თუმცა შეიცვალა საპატიო ტიტულის ფლობის ბუნება.

პირველად ამაზე მაშინ დავფიქრდი, როდესაც ღია უნივერსიტეტმა შემომთავაზა საპატიო დოქტორის ხარისხი დემოკრატიისთვის ჩემი სამსახურისთვის. დედაჩემი, რომელმაც სკოლა 14 წლის ასაკში მიატოვა, ამ უნივერსიტეტის ერთ-ერთი პირველი სტუდენტი იყო. ამ პროექტში მონაწილეობის გამო თავს დაფასებულად ვგრძნობდი. რამეთუ გოლდსმიტის მსგავსად, ღია უნივერსიტეტი მოწოდებულია ინკლუზიისკენ, უპირატესობის მინიჭებისკენ მათთვის, ვისაც დედაჩემის მსგავსად არაფერი გააჩნდათ; ჩემი სადოქტორო მას მივუძღვენი და ვთქვი: „აღარასოდეს“.

ახლა, ამაყი ვარ, რომ კიდევ ერთი გამონაკლისი დავუშვი.

„არსებობენ უნივერსიტეტები და არსებობს გოლდსმიტი“

გასულ წელს გოლდსმიტში ვმონაწილეობდი დისკუსიაში კაპიტა-ლიზმის მომავლის შესახებ. იმ შენობის საპოვნელად, სადაც ეს დისკუსია იმართებოდა, ჩავხედე კამპუსის რუკას.

როგორც წესი, დიდი უნივერსიტეტები სავსეა შენობებით, რომლებიც ხოტბას ასხამენ ძველი წყობის ფიგურებს. მოგვიანებით მათ, ვისთანაც ერთად ვიყავი, ვუთხარი, „იცით, უცნაური გრძნობაა: ამ შენობებიდან სამი იმ ადამიანებთა სახელებს ატარებს, რომლებსაც ვიცნობდი!“.

რიჩარდ ჰოგარტის შენობა გოლდსმიტის მეხუთე დეკანის სახელს ატარებს, ბენ პიმლოტის შენობას მეშვიდე დეკანის სახელი დაერქვა და აქვეა სტიუარტ ჰოლის შენობა. რიჩარდ ჰოგარტს ერთხელ შევხვდი. მუშათა კლასის მწერალს, რომელიც ცნობილი იყო 1950-იანი წლების ნოვატორული წიგნით „წიგნიერების გამოყენება“. იგი ცდილობდა მთელი მსოფლიო განათლებული გაეხადა „იუნეს-კოს“ ხელმძღვანლობით. გამაოცა მისმა პრაქტიკულმა სერიოზუ-ლობამ და მისმა ერთგულებამ იმისადმი, რასაც შოტლანდიელები „დემოკრატიულ ინტელექტს“ უწოდებენ.

ბენ პიმლოტი ჩემი ასაკის იყო. მენატრება ის, თუ როგორც ვაჯავრებდით ერთმანეთს, როგორც მხოლოდ ერთ მხარეზე მყოფ ადამიანებს შეუძლიათ. ორივე ვეწინააღმდეგებოდით ერაყში შეჭ-რას, მაგრამ ხშირად არ ვეთანხმებოდით ერთმანეთს. მან მოიწონა ჰაროლდ ვილსონი, საშინელი ლეიბორისტი პრემიერ-მინისტრი. მან დაწერა დედოფლის მოწიწებული ბიოგრაფია, მაშინ როდესაც მე ვიყავი და ვარ რესპუბლიკელი. მაგრამ ამასთანავე, ის იყო საჯარო სამსახურის დიდი ერთგული. დღეს, საჯარო სამსახურის ის კულტურა, რომელსაც ის განასახიერებდა, ყვითელი პრესის მიერ რეპუტაციაშელახულია, როგორც ანგარებიანი პატერნალიზმი. სინამდვილეში, ჩვენ საშინლად გვჭირდება ბენისნაირი თავდა-უზოგავი ერთგულება დემოკრატიული პასუხისმგებლობისადმი.

სტიუარტ ჰოლს თანამებრძოლად მივიჩნევ. მას პირველად 1968 წელს, ბირმინგემის უნივერსიტეტის დიდ დარბაზში შევხვდი, როდესაც მას სტუდენტები იკავებდნენ. ორივე იქ სტუდენტებისადმი სოლიდარობისთვის ვიყავით (იგი ერთ-ერთ მათგანზე დაქორ-წინებული იყო, მე კი მეორეს ვხვდებოდი). მესმის რამდენად დამაბნეველი შეიძლება იყოს მსგავსი პიკეტირება მშობლებისთვის, რომლებიც ხედავენ თავიანთ შვილებს, მობილიზებულებს იმ ინსტიტუციის წინააღმდეგ, რომელში მოხვედრისთვისაც ამდენი იშრომეს. მიუხედავად ამისა, კოლექტიური მოქმედება სწავლების გამოცდილებაა იმ განსხვავებით, რომ იგი უპირისპირდება ყველას, თითოეულ მხარეს, აგენტობისა და პასუხისმგებლობის მნიშვნე-ლოვანი საკითხებით, მათ შორის, როგორ უნდა გააპროტესტო, მოიგო და შეინარჩუნო მხარდაჭერა, აიცილო თავიდან სექტანტიზმი და როდის უნდა დაასრულო წინააღმდეგობა.

სტიუარტ ჰოლი იყო ფრთხილი, მაგრამ არასდროს ყოფილა მხდალი. ის იყო პირველი ამ ქვეყანაში, ვინც ამოიცნო „ტეტ-ჩერიზმის“ მძლავრი საფრთხეები. მე მომწონდა, ის რომ ჩვენთვის უკეთ გასაგებად მან შეიმუშავა კონცეპტები ეს ტერმინი [„ტეტჩერიზმი“] მან იქამდე გამოიყენა, ვიდრე ტეტჩერი საერთოდ პრემიერ-მინისტრი გახდებოდა. იგი წინასწარ გვაფრთხილებდა იმის შესახებ, რასაც თავად უწოდებდა ტეტჩერის „რეგრესულ მოდერნიზაციას“, რაშიც იგულისხმებოდა ტეტჩერის მხარდამ-ჭერების თვითგაცხადება ტრადიცინალისტებად, მაშინ როდესაც მათ იერიში მიჰქონდათ ჩვენს მომავალზე. ახლა, ბრექსიტის მიმდი-ნარეობისას, სტიუარტის სიცილი ჩამესმის. მისი სიცილი სიმღერას ჰგავდა, იამაიკურ რიტმს მოეხელთებინა ჩვენი მოწყვლადობის აბსურდული განსაცდელი, მაგრამ არა ცინიკურად. შეუპოვარი წინააღმდეგობა დეჰუმანიზაციისა და რასიზმის ყოველგვარი გამოვლინებისადმი, მას დემოკრატიის მაცოცხლებელ ძალად ხდიდა.

უმანკოების სიმღერებში, უილიამ ბლეიკმა დაწერა რომ ჩვენ შეიძლება დავინახოთ სამყარო ქვიშის მარცვალში და სამოთხე ველურ ყვავილში. თუმცა შეგვიძლია კი ვნახოთ დემოკრატიული ინტელექტი, ან პასუხისმგებლობა ანდაც სასიცოცხლო ძალა - შენობაში?

იქნებ, არა მხოლოდ ერთში. თუმცა, გოლდსმიტში გავლა მაფიქ-რებინებს რომ დემოკრატიული დებატები ამ სამ ტრადიციულ შენობას შორის მიმდინარეობს ქალებსა და კაცებს - გოლდსმიტის სტუდენტებს, პროფესორ-მასწავლებლებსა და დამხამარე პერ-სონალს შორის უკიდურესად აუცილებელ, თანამედროვე ინტერაქ-ციას აღძრავს, რაც გოლდსმიტს უმაღლესი განათლების უნიკალურ ცენტრად აქცევს: დისკუსია, რომელიც ექსპერტული და ძიებაზე ორიენტირებულია სწორედ ისაა, რისთვისაც უნივერსიტეტი უნდა არსებობდეს.

უმაღლესი განათლების ტრაგიკული კომერციალიზაცია

თითოეული მათგანი განასახიერებდა იმას, რაც უნდა იყოს უმაღლესი განათლება და წინააღმდეგობას უწევდა მის მარკეტი-ზაციასა და კომერციალიზაციას. ამ პროცესში ტრაგიკული მომენტი იყო, როდესაც 2009 წელს სახელმწიფო მდივანმა ბინზესის საკითხებში, ლორდმა მენდელსონმა უფლებამოსილება მიანიჭა ლორდ ბრაუნს, შეეთავაზებინა უნივერსიტეტებისთვის დაფინანსების გზა. ბრაუნმა, რომელიც British Petrolium-ის მმართველი იყო, განაცდხადა რომ, ვციტირებ, ვერ იპოვა ვერანაირი „ობიექტური ხარისხის საზომი“, რომლითაც შეიძლებოდა ეხელმძღვანელა უმაღლესი განათლების სახელმწიფო დაფინანსებისას. ამგვარად, ბაზარს ეს უნდა გადაეწყვიტა სტუდენტების გადასახადების მიხედ-ვით.

სიამოვნებით ვიხილავდი ლორდ ბრაუნის საჯარო დებატებში ჰოგარტთან, პიმლოტთან ან ჰოლთან! მათ ნამდვილად, დოგმა-ტურობის გარეშე იცოდნენ ის თვისებები, რომლებითაც განი-საზღვრება კარგი უმაღლესი განათლება და შესაბამისად, ესმოდათ სახელმწიფო დაფინანსების საჭიროებაც.

სამივემ იცოდა აზროვნების დამოუკიდებლობისა და განსჯის, როგორც, ორმხრივი სარგებლის მნიშვნელობა ყველასათვის და როგორ სჭირდება ამას წვრთნა და აღზრდა. ისინი აცნობიერებდნენ, რამდენად არსებითია, ის რასაც ფართოდ შეგვიძლია ვუწოდოთ ჰუმანიტარული მეცნიერებები, განსაკუთრებით კი მაშინ, როცა ჩვენ უნდა გავუფრთხილდეთ ერთმანეთს ამ რთულ და სწრაფად ცვალებად დროებაში. რამეთუ, დემოკრატია ვერ შედგება დემოკრა-ტიული კულტურისა და მისი დემოკრატიულ უნივერსიტეტბში ჩამოყალიბებული სტანდარტების გარეშე.

სტიუარტ ჰოლი, ბენ პიმლოტი და რიჩარდ ჰოგარტი - ისინი არ ემსახურებოდნენ კერძო ინტერესებს. მათ დიდი ძალისხმევა ჩადეს იმის გარკვევის მცდელობაში თუ როგორ მუშაობს ჩვენი საზოგა-დოება - აი ესაა განათლება; და იმის გარკვევაში, როგორ უნდა ყოფილიყო ეს ხელმისაწვდომი ყველასთვის - ეს არის თანას-წორობა; და როგორ შეეძლო ამას გაეუმჯობესებინა მსოფლიო - ეს არის პრაქტიკულობა.

ისინი თავიანთ მოსაზრებებს კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებდნენ პუბლიკაციებში, მაუწყებლობებსა და პოლიტიკის დოკუმენტების შემუშავებისას; როგორც პედაგოგების, შემდგომში მათი სახელობის შენობები არ ასრულებდნენ მხოლოდ „ცოდნის ტაძრის“ ფუნქციას; მათმა საქმემ საჯარო სფეროს შემატა თავისუფლება. ისინი ისწრაფვოდნენ ყველაზე რთული მისიისკენ, ყოფილიყვნენ მართ-ლები და ასევე, როგორც გოლდსმიტის პროფესორმა პოლ გილროიმ აღნიშნა, „მათ იცოდნენ რომ მნიშვნელობა აქვს იმას, თუ რა შეგვიძლია გავაკეთოთ ერთმანეთისთვის“.

ამ საქმისადმი ერთგულების ნიშანია ალბათ ისიც, რომ არცერთ მათგანს არ მიუღია წოდება ოფიციალური „დაფასების სისტემისგან”

„ჩემმა თაობამ გადმოგცათ სამყარო, რომელიც იწვის“

ყველაფერ ამას მივყავარ რჩევებამდე თქვენი, როგორც კურსდამ-თავრებულების, მომავლისთვის. პირდაპირ რომ ვთქვათ, რიჩარდს, ბენსა და სტიუარტს ოფიციალური წოდება იმიტომ არ მიანიჭეს, რომ მათ წააგეს. მათმა თაობამ - ჩემმა თაობამ - გადმოგცათ სამყარო, რომელიც იწვის, ძალაუფლების სისტემა, რომელიც უგუნურია, ლიდერები, რომლებიც რასისტები არიან (ერთ-ერთი მათგანი პრემიერ-მინისტრი ხდება). არა, მოდით ვიყოთ კეთილსინდი-სიერები ჩვენს მიერ ისეთი ენის გამოყენებაში, ვითომ ის არაა რასისტი. პრეზიდენტი ტრამპის მსგავსად, ისიც იტყოდა რომ რასისტული ძვალიც კი არ აქვს სხეულში. თუმცა, რატომღაც, ბევრ მის მხარდამჭერსა და მიმდევარს არ სჯერა მისი, რაც მან კარგად იცის და ამასთან პრობლემაც არ აქვს.

ამგვარად, მესმის, თუ გრძნობთ, რომ ჩემი თაობიდან არავის აქვს უფლება რჩევა მოგცეთ!

მაშინ ერთადერთი, რაც შემიძლია შემოგთავაზოთ გაფრთხილებაა. როგორც კი დატოვებთ გოლდსმიტს, თითოეული თქვენგანი იმსახურებს თავისი პოტენციალის სრულად განვითარებას და ეს გულისხმობს სწრაფვას გახდეთ საკუთარი თავების საუკეთესო ვერსიები. მაგრამ, გააკეთეთ ეს ერთმანეთთან ურთიერთთანამშ-რომლობით. არ იფიქროთ რომ შეგიძლიათ სამყაროს ან საკუთარი თავის გადარჩენა ყველა სხვასთან კონკურენციით, საკუთარი სარგებლის მაქსიმალიზაციის მიზნით. ეს ეგოიზმის სისტემაა, რომელსაც მხარს უჭერდნენ პრეზიდენტი რეიგანი, მარგარეტ ტეტჩერი და მათი დღევანდელი მემკვიდრეები.

დღეს ამას მოაქვს დამანგრეველი ბრექსიტი, რომელიც დახურავს ჩვენს კონტინენტს თქვენთვის; საგანგაშო მდგომარეობა კლიმატის კუთხით, პოლარიზაცია, უთანასწორობა და ძალადობა, როგორსაც ახლა ამერიკაში ვხედავთ, სოციალური მედიის მიერ გავრცე-ლებული, ახალი ფორმის ფაშიზმის საფრთხე.

სიყვარული და სამართლიანობა

ამ მძიმე დროში, კითხვის დასმა თუ რა შეგიძლია გააკეთო სხვებისთვის, ერთადერთი გზაა თვითდახმარებისთვის. ამას ცდი-ლობდა მარტინ ლუთერ კინგიც, როდესაც ითხოვდა სიყვარულით მართულ მსოფლიოს, რომელიც ქმნის სამართლიანობას.

თანაშრომლობა უფრო რთული, მაგრამ უფრო დიდი კმაყო-ფილების მომტანია, ვიდრე კონკურენცია. ეს ნიშნავს თქვა უარი ორივეზე: იყო მსხვერპლი და აქციო სხვა მსხვერპლად; ეს ნიშნავს თქვენი გრძნობების გაზიარებას ისე რომ არ იყოთ მართული ემოციებით თანაგრძნობას სხვების განცდებისადმი, მაშინაც კი, როდესაც მათ არ იზიარებ; ეს ნიშნავს არ თქვათ უარი თქვენს იდენტობებზე, რომელიც ყველას ერთზე მეტი გაგვაჩნია და პირიქით, ხელი შევუწყოთ მათ და ზრდასა და ტრანსფორმაციას; ეს ნიშნავს გამოვიყენოთ ციფრული ეპოქის საშუალებები, რათა ვიქცეთ სამყაროს თანაშემქმნელებად და არა მხოლოდ მომხმარებლებად; ეს ნიშნავს ყოველთვის გამოვიყენოთ ჩვენი ინტელექტის ძალა, მათ შორის ემოციური ინტელექტის ძალა, რათა შევქმნათ პრეცედენტი, რომელიც მნიშვნელობს, ვიკითხოთ რა შეგვიძლია გავაკეთოთ სხვებისთვის - სიყვარულითა და სამართლიანობით.

სჭირდება თუ არა კაპიტალიზმს მასობრივი უმაღლესი განათლება?

ავტორი: მაიკლ ვეინი

თარგმნა თეონა რეხვიაშვილმა.

ნეოლიბერალური პარადიგმა ეკონომიკურად მკვდარი, თუმცა იდეოლოგიურად კვლავ ძალიან აქტიურია, განსაკუთრებით განათ-ლების სექტორში, რომელმაც გაცილებით მეტად მოირგო ბიზნესის მსგავსი და „სამეწარმეო“ ღირებულებითი სისტემა.

ნეოლიბერალური პარადიგმა ეკონომიკურად 2008 წლის ფინან-სური კრახის შედეგად მოკვდა, რის შედეგებსა და თანმდევ მოვლენებში დღესაც ვცხოვრობთ, რამდენადაც ხელფასები და ცხოვრების სტანდარტები თავისუფალ ვარდნას განაგრძობენ. მაგრამ, იდეოლოგიურად ნეოლიბერალური პარადიგმა ისეთი ძლიერია, როგორც არასდროს. როგორც სხვადასხვა კომენტატორი აღნიშნავს, ეს არის ზომბი კაპიტალიზმი, მკვდარი, მაგრამ ჯერ კიდევ ძალიან აქტიური, რომელიც ბოლომდე იტაცებს სოციალური სიმდიდრისა და საზოგადოებრივი რესურსებისაგან არსებულ ნარჩენებს. განათლება ამის ყველაზე აშკარა მაგალითია. დეივიდ ვილეტცმა, სახელმწიფო მინისტრმა უნივერსიტეტებისა და მეცნიერებისთვის, ნათელი მოჰფინა ნგრევის მთავრობის განზრახ გაკეთებულ ინსტიტუციურ ვანდალიზმს, კერძოდ, New Labour-ის ნეოლიბერალური ინიციატივების ზემოდან დაშენებასა და უნივერსი-ტეტის დაფინანსების მთლიანად სწავლის საფასურის სისტემაზე გადატანას. ამან ნეოლიბერალიზმს მიანიჭა ეკონომიკური საფუძველი უმაღლესი განათლების მიზნების უზარმაზარი იდეო-ლოგიური რეფუნქციონირებისათვის - „სამეწარმეო“ იდეოლოგიის ღირებულებები დღეს უმაღლესი განათლების სისტემის მეშვეობით ვრცელდება. თუმცა, უფსკრული სიტყვებსა და ეკონომიკურად მომაკვდავი პარადიგმის რეალობას შორის, მუდმივად იჩენს თავს.

Entrepreneurialism, რაც დინამიურად, აქტიურად და სიმდიდრის მომტანად ჟღერს, უფრო და უფრო მეტი ადამიანისთვის ხდება თვითდასაქმებული, დაუცველი შრომა, ხშირად, პირადი მომსა-ხურების სფეროში. კაპიტალისტური ეკონომიკური აქტივობის პირობებშიც კი, ის ძნელად ჩაითვლება ღირებულების მაწარმოებელ საქმიანობად და მხოლოდ სხვების ერთჯერადი შემოსავლების ხარჯზე ადამიანების გადარჩენა თუ შეიძლება იყოს.

იდეოლოგია გარდაუვალად ამახინჯებს სიტყვების არსს და ამის შედეგები განათლების სისტემისათვის, რომლისთვისაც ამ სიტყვებს ყელზე დანა აქვთ მიბჯენილი, ღრმაა. სიტყვების მნიშვნელობის დამახინჯება იმ ეკონომიკის გარდაუვალი შედეგია, რომელიც ისევეა გადახრილი ელიტებისკენ, როგორც ჩვენი დანგრეული ეკონომიკა. მაგალითად, ავიღოთ განმანათლებლობის ტრადიციული ლიბერა-ლური ღირებულებები, როგორებიცაა ტოლერანტობა, მრავალფე-როვნება, თანასწორობა და საღი აზრი. თავდაპირველად, ნეო-ლიბერალიზმს ლიბერალიზმი არ სჭირდებოდა; ხოლო ლიბე-რალიზმი ნეოლიბერალიზმს (ან ტეტჩერიზმს, როგორც მაშინ იყო ცნობილი) საფრთხედ მიიჩნევდა. 1990-იანი წლებისთვის, საკუთარი თავის დასაცავად ნეოლიბერალიზმი ხისტი ძალდატანებისთვის ზურგი უნდა ექცია და დაეწყო საკუთარი თავის კვლავწარმოება თანხმობისთვის უფრო დიდი ადგილის გამოთავისუფლებით. ამ საკითხში, ლიბერალიზმი უნდა გამხდარიყო მთავარი იდეო-ლოგიური რესურსი, კაპიტალის ახალი, მძლავრი ძალაუფლების ლიბერალიზმთან ჰარმონიული შეთანხმების ფორმირებით. დიდ ბრიტანეთში ამან გარდაქმნა პოლიტიკური კულტურა, ორივე, როგორც ლეიბორისტული ისე კონსერვატიული პარტიების, რაც განსხეულებულ იქნა მათ ლიდერებში ტონი ბლერსა და დევიდ კამერონში. როგორც ჟიჟეკმა აღნიშნა, მულტიკულტურალიზმი გვიანდელი კაპიტალიზმის კულტურულ ლოგიკად იქცა. რასიზმის, სექსიზმის, ჰომოფობიისა და ქსენოფობიის ღიად რეაქციული ღირე-ბულებები, რომლებიც ასახული იყო ტეტჩერიზმში, ოფიციალურად უნდა ჩანაცვლებულიყო საზოგადოებრივი ვალდებულებებით თანასწორობისა მრავალფეროვნებისადმი, რათა უკმაყოფილების მნიშვნელოვანი წყაროები მოქცეულიყო ნეოლიბერალიზმის ჩარჩოებში. რამდენადაც, მაგალითად, შავკანიანი ახალგაზრდები ჩამოცილდნენ ადრინდელ ანტირასისტულ, ანტიიმპერიალისტულ და ანტიკაპიტალისტურ რადიკალურ პოლიტიკებს მეწარმეობის სასარგებლოდ, მიგვანიშნებს რომ კულტურულად პროგრესული ნეოლიბერალიზმის მეორე ეტაპს, წარმატების გარეშე არ ჩაუვლია.

ლიბერალიზმის ტრადიციული ერთგულება განათლების ღირებულე-ბებისადმი, ანალოგიურად მიითვისეს ნეოლიბერალებმაც. ტონი ბლერმა, თავის სპეციალურ მრჩეველთან ენდრიუ (შემგომში ლორდი) ადონისთან ერთად, განათლება ერთ-ერთ მთავარ პოლიტიკურ მიმართულებად აქცია. განათლება უნდა ყოფილიყო სოციალური ინკლუზიის მამოძრავებელი ძალა, მაგრამ აღმოჩნდა რომ „ინკლუზია“ გულისხმობდა კერძო პროვაიდერების სასწავ-ლებლებში მოხვედრას მაგალითად, როგორებიცაა Harris Academies (რომელსაც ხელმძღვანელობდა ფილიპ (შემდგომში ლორდი) ჰარისი, ხალიჩებით მოვაჭრე) და რომელიც ამჟამად ლონდონის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში 35 დაწყებით და საშუალო სკოლას მართავს. აკადემიებისთვის ბრძოლის ხაზი გადის ბაზრის წილის დამყარებაზე მანამ სანამ მათი არაკომერციული, საქველმოქმედო სტატუსი (რომლის მიხედვითაც უფროსი მენეჯე-რების უზარმაზარი ხელფასები თითოეული ჩარიცხული სტუდენტის მიხედვით გადასახადების გადამხდელთა ფულის ყველაზე დიდი ნაწილისგან არის შემდგარი) საბოლოოდ არ გარდაიქმნება სრულფასოვან მოგებაზე ორიენტირებულ ოპერაციებად. მაშა-სადამე, განათლება, სხვა საჯარო სერვისების მსგავსად, შემო-სავლის წყარო ხდება რენტის მაძიებელი, პარაზიტული კაპიტა-ლიზმისთვის, რომლის კაპიტალდაბანდებაც პროდუქტიულ სექ-ტორში, განსაკუთრებით დიდ ბრიტანეთში, მინიმალურია.

რა ემართება განათლების მეშვეობით წინსვლის ლიბერალურ წარმოდგენას, როდესაც ეკონომიკა სელექციურია დაბალანაზღაუ-რებადი და დაბალკვალიფიციური სერვისის სექტორით „პროლე-ტარებისთვის,“ ხოლო სპეციალისტებისთვის, ფინანსური სერვი-სებით, უძრავი ქონებითა და სარეკლამო ბიზნესებით - სამუშაოებით, რომლებიც მნიშვნელოვანი ხარისხით მოითხოვენ ინსტიტუციონა-ლიზებულ სიცრუეს? განათლების მეშვეობით პროგრესი თავად ხდება ტყუილი - გარდა იმ ელიტებისა, რომლებიც კერძო სკოლებისა და ოქსბრიჯის მეშვეობით საქმდებიან მოწინავე პოზიციებზე და შემდეგ ბატონობენ სახელმწიფო აპარატზე, ბიზნესის სექტორსა და მედიაზე. სოციალური მობილობისა და სიღარიბის კომისიის უახლესმა ანგარიშმა, arch-Blairite პარლამენტის წევრის ალან მილბურნის თავმჯდომარეობით, აღიარა განათლების მეშვე-ობით ელიტების დომინაცია. მიუხედავად იმისა, რომ პოლიტიკურ სფეროში, ლიბერალიზმს შეუძლია პრობლემის ამოცნობა, მას არ შეუძლია აღიაროს რომ პრობლემის რეალური წყარო ჩავარდნილი ეკონომიკური სისტემის (კაპიტალიზმის) მიერ ნაწარმოებ გარ-დაუვალ უთანასწორობებშია და ჯერ კიდევ ვერ გვთავაზობს მათი გადაჭრის გზებს, რადგანაც ეს აუცილებლად ნიშნავს კერძო საკუთრებისა და ბაზრის პრეროგატივების ხელყოფას.

თუ განათლება კარგად მუშაობს ელიტებისთვის, რეცეპტები, რომლის მიხედვითაც შესაძლებელია ავამუშავოთ იგი უმრავლე-სობისთვის, ხდება უფრო და უფრო სასოწარკვეთილი და მოცული იმგვარი ლოგიკით, რომელიც პირველ რიგში პრობლემებს იწვევს. განათლების ფარგლებში, „დასაქმების შესაძლებლობა“ უმრავ-ლესობისთვის, რომელიც არ სარგებლობს პრივილეგათა ქსე-ლებით, სულ უფრო ხშირად იქცევა ტვირთად და ემუქრება სასწავლო გეგმის გარდაქმნას იმის შესაბამისად, თუ რა სურვილები და საჭიროებები აქვს ბიზნესს, ბიზნეს აზროვნების მქონე აკადემიკოსების აზრით. დასაქმების დღის წესრიგში სხვა რამ უნდა იდგეს, ვიდრე სტუდენტების მომზადება, რომ უკეთ გაუწიონ ერთმანეთს კონკურენცია, რადგან ეს ვერ შეცვლის თანაფარდობას რეალურად არსებულ სამუშაო ადგილებსა და კურსდამთავ-რებულებს შორის, რომლებიც თავიანთი აკადემიური ხარისხის შესაბამის სამსახურებს ეძებენ. ამის მიღწევა მხოლოდ რეგრესული ქმედებით, უნივერსიტეტში წასული ადამიანების რაოდენობის შემცირებით შეიძლება, - ან უფრო მეტი ინვესტიციის გამოყოფით ეკონომიკაში, როგორც კერძო ისე საჯარო სექტორის მხრიდან, მათ შორის სოციალურ ეკონომიკაში. თუმცა, ეს უკანასკნელი მოითხოვს დაპირისპირებას კაპიტალთან და მის მიერ საბანკო და ფინანსურ სისტემებში სიმდიდრის ფართო კონცენტრირებასთან.

კაპიტალიზმისთვის უნივერსალური და მაღალი ხარისხის განათ-ლების საჭიროება დიდი ალბათობით, მალე დაიკლებს. პროდუქ-ტიულ ეკონომიკაში ინვესტიციების ნაკლებობა გვიჩვენებს რომ კაპიტალის მამოძრავებელმა ძალამ, რომელიც პასუხისმგე-ბელიამგანაწილებასა და დაგროვებაზე, კრახი განიცადა. ახალი ტექნოლოგია გააგრძელებს სამუშაოების ჩანაცვლებას; გლობა-ლიზაცია განაგრძობს კაპიტალის აღმოსავლეთისკენ გადასროლას მოგების მიზნით იაფი შრომითი ძალის ძიებაში. მაგრამ, დრო იწურება. მალე შრომითი ძალა აღმოსავლეთში იმავე მოთხოვნებს წაუყენებს კაპიტალს, რამაც დასავლეთში იგი „არახელმისაწვდომი“ გახადა. შემდეგ სად წავა კაპიტალი? რა დაემართება დემოკ-რატიას? ვიმედოვნოთ, კრიტიკული განათლების წყაროებზე საკმაო რაოდენობის ადამიანებს მიუწვდებათ ხელი - რომლებიც ახლა შესაძლოა მიგრირდებოდნენ ფორმალური სასკოლო/საუნივერ-სიტეტო სისტემისგან - არა მხოლოდ, პრობლემების ფუნდა-მენტურად დიაგნოზირებისათვის, არამედ სოციალური სიმდიდრის კერძო მფლობელობის ჩარჩოს გარეთ არსებული გამოსავლების შეთავაზებისთვისაც. შემდეგ სიტყვები კვლავ დაიბრუნებენ თავიანთ მნიშვნელობებს.

უმაღლესი განათლება და მზარდი უთანასწორობა

ავტორი: სიმონ მარგინსონი

თარგმნა მარიამ პაიჭაძემ.

დღესდღეობით უმაღლესი განათლება სოციალური მობილობის ინსტრუმენტის როლის შესრულების ნაცვლად, უთანასწორობას აძლიერებს.

ბოლო ათწლეულების განმავლობაში, ყველა ქვეყანაში შეინიშნება უმაღლესი განათლების მიღების მსურველთა, მათ შორის, დაბალი შემოსავლის წყაროს მქონე ოჯახებიდან გამოსული სტუდენტების რიცხვის სწრაფი ზრდა. მაგრამ შეიქმნა ამის წყალობით უფრო თანასწორი საზოგადოებები?

ავიღოთ აშშ-ს მაგალითი, რომელიც დღემდე წარმოადგენს მრავალმხრივ მოდელსა და ქმნის ტენდენციებს დასავლური სამყაროსთვის, საზოგადოების, ეკონომიკისა და უმაღლესი განათლების განხრით. ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა ეკონო-მიკური და სოციალური უთანასწორობის უკიდურეს ფორმებს მიაღწია, მცირდება სოციალური მობილობა და უმაღლეს განათლებას არ შესწევს ამის კომპენსაციის ძალა - მეტიც, სინამდვილეში, უმაღლესი განათლება თავად გახდა უფრო დანაწევრებული. საუკეთესო კერძო უნივერსიტეტებზე წვდომას ფლობს მაღალი საშუალო კლასი, სამუშაო ძალის წილის ზრდა შეჩერებულია და დაბალი შემოსავლის მქონე ოჯახებში უნივერ-სიტეტის დასრულების სტატისტიკა იმედისმომცემად ნამდვილად არ გამოიყურება. უთანასწორობა იზრდება ასევე კანადაშიც, თუმცა სოციალური მობილობის მაჩვენებელი, დაბალი შემოსავლის მქონე ოჯახებიდან და პერიფერიებიდან წარმატების მიღწევის შესაძ-ლებლობები კანადაში ბევრად მაღალია, ვიდრე სხვა ინგლი-სურენოვან ქვეყნებში.

ეს სტატია ერთად აქცევს იმას, რაც ვიცით ეკონომიკური და სოციალური უთანასწორობების შესახებ, იმასთან ერთად, რაც უმაღლესი განათლების გზით სოციალური წესრიგის შესახებ ვიცით. თომას პიკეტი თავის წიგნში „კაპიტალი 21-ე საუკუნეში“ ისტო-რიული მიდგომით უთანასწორობისადმი გვიჩვენებს იმ მნიშვნე-ლოვან მაგალითებს, რომლებიც ბოლო სამი ათწლეულის განმავ-ლობაში წამოიშვა.

ეკონომიკური უთანასწორობა

პიკეტი გამოთქვამს ვარაუდს, რომ შემოსავლებში არსებული უთანასწორობა დაკავშირებულია სახელფასო სხვაობებთან, თუმცა ამასთანავე, კაპიტალიდან მიღებულ შემოსავალთან, როგორიცაა ქონება. ადამიანთა უმრავლესობა თავიანთ შემოსავალს სამსახურის ანაზღაურებიდან იღებს და მხოლოდ ზედა 0.1%-ს აქვს შემოსავა-ლის უდიდესი ნაწილი კაპიტალიდან (სიმდიდრიდან), როგორიცაა სახელმწიფო ობლიგაციები, აქციები, ინვესტიციები და ქონება. სიმდიდრე ბევრად უფრო კონცენტრირებული სახით გვევლინება, ვიდრე შრომიდან მიღებული შემოსავალი. შრომიდან მიღებული შემოსავლის მქონეთა ზედა 10%, ჩვეულებრივ, მთელი შრომითი შემოსავლის 20-დან 35%-მდე იღებს, გააჩნია ქვეყანას. კაპიტა-ლიდან მიღებული შემოსავლის მქონე ფიზიკურ პირთა ზედა 10%, ჩვეულებრივ, უზრუნველყოფილია კაპიტალიდან არსებული ყველა შემოსავლის 50-დან 90%-ით, ისევ და ისევ ქვეყნიდან გამომ-დინარე.

მოსახლეობის ზედა 10%-ის, 1%-ისა თუ 0.1%-ის ხელში სიმდიდ-რისა და შემოსავლის კონცენტრაციის შემთხვევები სულ უფრო ხშირად გხვდება ქვეყნების უმრავლესობაში. ჩვენ ვხედავთ შემოსავლის კონცენტრაციის უკიდურეს შედეგებსაც. რაც უფრო მაღლა ავდივართ შემოსავლის შკალაზე, მით უფრო ფართოვდება კერძო პირების სიმდიდრეც - ზედა 0.01%-ში შემოსავლის პროპორციული ზრდა უფრო ხშირია, ვიდრე ნებისმიერ უფრო დიდ ჯგუფში. კონცენტრაციის ზრდა განსაკუთრებით მკვეთრია აშშ-სა და დიდ ბრიტანეთში. ულტრამდიდარი ადამიანები დანარჩენი სამყაროსგან განცალკევებით დგანან. ისინი გადასახადებს დაბალი ტარიფებით იხდიან, მალავენ სიმდიდრეს ოფშორებში და მათი შემოსავლები მუდამ მზარდია, მაშინაც კი, როდესაც სხვა ადამიანთა შემოსავლები კლებას ან სტაგნაციას განიცდიან. მათ არ ექმნებათ სირთულეები საჯარო სერვისების შეზღუდული დაფინანსებით დაბალი საგადასახადო პოლიტიკის მქონე ქვეყნებში, ვინაიდან შეუძლიათ საკუთარი მაღალხარისხიანი კერძო სერვისები შეიძინონ.

პიკეტის მონაცემებით, სიმდიდრისა და უთანასწორობის ეკონო-მიკურ ისტორიაში ჩვენ დრამატულ რეგრესს ვხედავთ, რომელიც პირველი მსოფლიო ომის წინა პერიოდში გვაბრუნებს.

შესაძლებლობათა თანასწორობის აღორძინება

მე-19 საუკუნესა და მე-20 საუკუნის დასაწყისში საზოგადოებაზე მდიდარი ოჯახების მცირე ჯგუფი დომინირებდა, რომელიც ფლობდა რესურსების დიდ ნაწილს. განათლება და შრომისმოყვარეობა საკმარისი არ იყო ზედა ეშელონებში მოსახვედრად - სახელფასო შრომაზე დამოკიდებული ადამიანები, რომელთაც უფრო მაღალ ფენაში სურდათ გადანაცვლება, ვერ აღწევდნენ კომფორტის იმ დონეს, რომლის უზრუნველყოფაც მემკვიდრეობით მიღებული სიმდიდრით იყო შესაძლებელი.

თუმცა, მოცემულობა მკვეთრად შეიცვალა 1914-1945 წლებში, ორი მსოფლიო ომისა და დიდი დეპრესიის შედეგად, რამაც შეამცირა ან რიგ შემთხვევებში აღმოფხვრა არაერთი დიდი სიმდიდრის წყარო. მეორე მსოფლიო ომმა მაჩვენებლები 0-ზე დაიყვანა, რაც სიმდიდრის განახლებასა და აღდგებას საჭიროებდა - შედეგად, საზოგადოების საშუალო და მაღალ ფენებში ბევრი ადგილი გათავისუფლდა სოციალური მობილობისთვის. საბოლოო ჯამში, ეს პერიოდი გარდამავალი ფაზა აღმოჩნდა. ამის მიუხედავად, სოციალური და ეკონომიკური ღიაობის პერიოდი დიდხანს გაგრძელდა, ვინაიდან სიმდიდრის შექმნა ნაწილობრივ დემოკრა-ტიული გახდა, განსაკუთრებით აშშ-ში. ასევე სოციალურ ღიაობას ხელი შეუწყო 1945 წლის შემდგომ არსებულმა მაღალი ეკონომიკური ზრდის ხანგრძლივმა პერიოდმა, რამაც შესაძლებელი გახადა საშუალო კლასის გაფართოება და ამით კიდევ უფრო გაზარდა მაღალ სოციალურ საფეხურზე მობილობის შესაძ-ლებლობებიც.

აშშ სახელმწიფოს ჩარევა „ახალი კურსით“ (New Deal); ბრიტა-ნეთში ბევერიჯის კეთილდღეობის სახელმწიფოს დღის წესრიგის განვითარება; ომის დაგეგმარება; გაძლიერებული ეროვნული დაბეგვრა და მშრომელთა კლასის გამომხატველი კომუნისტური ბლოკის გამოწვებების საპასუხოდ, დასავლეთის პოლიტიკებში „დემოკრატიული სოციალიზმისკენ“ მობრუნება - ყველაფერი ერთად ხელს უწყობდა და შესაძლებელს ხდიდა უფრო სამართ-ლიანი წესრიგის მისაღწევად შექმნილ პოლისებს უმაღლეს განათლებასა და სხვა სფეროებში. აშშ-ში 1944 წელს სამხედრო მოსამსახურეთა რეგულირების აქტში (G.I. Bill) არსებულმა პასაჟმა უმაღლესი განათლების მზარდი აფეთქება გამოიწვია. იგი დიდ ფინანსურ დახმარებას უწევდა ვეტერანებს სწავლისა და ცხოვრების ხარჯებისთვის, რითაც მილიონობით ამერიკელისთვის ხელმისაწვ-დომს ხდიდა უმაღლეს განათლებას, რაც ქვეყნის სახეზეც პოზიტიურად აისახებოდა. პარალელურად, ომის შემდგომ, უმაღლეს სასწავლებლებში ჩარიცხვის პოლიტიკა სხვა ქვეყნებშიც შეიცვალა, მათ შორის, ჩემს მშობლიურ ავსტრალიაშიც. უმაღლესი განათლება ბევრმა ისეთმა სტუდენტმა მიიღო, რომელსაც მანამდე ამის შესაძლებლობა არასდროს ჰქონია.

1950-იან და 1970-იან წლებში არსებული პერიოდი ინგლისურ-ენოვან სამყაროში, დასავლეთ ევროპასა და იაპონიაში მერი-ტოკრატიის აყვავების ერა იყო. განსხვავებები შრომის ანაზღაუ-რებაში მოკრძალებული იყო. გაჩნდა ახალი, საკუთრების მქონე საშუალო კლასი, რომელიც ისევე ავრცელებდა სიმდიდრეს, როგორც შემოსავალს. მოკლე ხნის განმავლობაში 1970-იან წლებში მემკვიდრეობით მიღებული სიმდიდრე მთელი კერძო კაპიტალის უმცირესობას წარმოადგენდა.

უდიდესი როლი დაეკისრა სკოლაში სწავლებასა და უმაღლეს განათლებას, რომელიც იქცა დემოკრატიულ მექანიზმად სოცია-ლურად სამართლიანი ელიტიდან ასპირანტების შესარჩევად, რაც დაფუძნებული იყო შრომასა და განათლებაში ჩადებულ ღვაწლში და წარმოადგენდა კაპიტალის ბაზრებისა და მემკვიდრეობითობის ალტერნატივას.

მერიტოკრატიიდან პლუტოკრატიამდე

პიკეტი აჩვენებს რომ 1970-იან და 1980-იან წლებში სკანდინავიაში, აქამდე არსებულ ყველაზე თანასწორ საზოგადებებში, შემოსავლის მქონეთა ზედა 1% შემოსავლის სახით ყველანაირი წყაროდან, როგორც შრომიდან, ასევე კაპიტალიდან იღებდა არსებული ყველა შემოსავლის 7%-ს. 2010 წელს ევროპაში ზედა 1% იღებდა 10%-ს ყველა შემოსავლიდან. ამასთანავე, 2010 წელს აშშ-ს ზედა 1% ბევრად დიდ წილს ფლობდა შემოსავლებში - 20%-ს. თუ დღეს არსებული ტენდენცია გაგრძელდება, პიკეტის პროგნოზით, 2030 წლისთვის ეს მაჩვენებელი 25% იქნება.

შემოსავლების მიმღებთა ქვედა 50%-ის გადანაწილება შემდეგ-ნაირია: 1970-იანი და 1980-იანი წლების სკანდინავიაში მთელი შემოსავლების 30%; 2010 წელს 25% ევროპაში; თუმცა მხოლოდ 20% აშშ-ში 2010 წელს. პიკეტი ვარაუდობს, რომ ეს რიცხვი აშშ-ში 2030 წლისთვის მხოლოდ 15% იქნება. გასაოცარია, რომ 2010 წლისთვის ამერიკაში აღდგენილ იქნა 1910 წელს ევროპაში არსებული შემოსავლის უაღრესად უთანასწორო გადანაწილება, თუმცა ამ შემთხვევაში ეს უფრო შრომითი შემოსავლის უთანას-წორობის გზით მოხდა, ვიდრე კაპიტალისგან არსებული შემოსავლის. აშშ-ში შემოსავლის განსაკუთრებით მაღალი უთანასწოროების მთავარი მამოძრავებელი „სუპერ-მენეჯე-რების“ ხელფასები (რაც სათავეს იღებს 1981 წლიდან, როდესაც რონალდ რეიგანმა საჰაერო მიმოსვლის კონტროლიორების გაფიცვა ჩაახშო) და რეიგანი/ბუში/ბუშის მიერ გადასახადების შემცირებაა. შემოსავლების გადანაწილების თვალსაზრისით აშშ უკვე არის ყველაზე უთანასწორო საზოგადოება თანამედროვე ისტორიაში, მაგრამ ამან შეიძლება უარესი ფორმები შეიძინოს.

შემდგომ თაობებში ბალანსი ხელფასების უთანასწორობასა და სიმდიდრის უთანასწორობას შორის სიმდიდრისკენ გადაიხრება. შემოსავლებს შორის არსებული უთანასწორობა ითარგმნება საკუთრების და სიმდიდრის სხვა ფორმებს შორის არსებულ უთანასწორობაში და თაობებს გაჰყვება. ის, ვინც ფლობს ყველაზე დიდ სიმდიდრეს, კაპიტალიდან მოგების ყველაზე მაღალი მაჩვენებლებიც აქვს, რაც შემდგომ სიმდიდრის კონცენტრაციას იწვევს. ამ საკითხის საილუსტრაციოდ პიკეტის მოჰყავს უნივერ-სიტეტთა მონაცემები, ვინაიდან ეს ინფორმაცია საჯაროა: ჰარვარ-დის უნივერსიტეტი ყოველწლიურად 10%-ზე მეტს იღებს დაგ-როვილი კაპიტალიდან, მაშინ როდესაც დანარჩენი უნივერ-სიტეტების საშუალო მაჩვენებელი 6%-ს შეადგენს. თუ ხელფასებს შორის უთანასწორობა მომავალშიც გაიზრდება, ამ უთანასწორობის ორი წყარო, შრომიდან და კაპიტალიდან, ერთობლივად გაიზრდება. ეს იმაზე მეტყველებს, რომ უთანასწორობის თვალ-საზრისით ჯერ კიდევ ბევრი რამ გველის წინ. მონაცემები სულ უფრო მეტად დაემსგავსება ინდუსტრიამდელი სამყაროსთვის დამახა-სიათებელ შემოსავლის გადანაწილებას.

1928 წლის დიდ დეპრესიამდე აშშ-ში ყველაზე მაღალი შემოსავლის მქონე 0.01% - ანუ, ერთი ადამიანი ყოველ 10,000-ში, ნამდვილი პლუტოკრატიით - იღებდა მთლიანი შემოსავლის 5%-ს. ამ ადამიანთა წილი შემცირდა 2%-მდე და არ დაბრუნებია ამ ნიშნულს 1998 წლამდე, ორი ათწლეულის შემდეგ, გადასახადების შემცირებისა და „სუპერ-მენეჯერების“ ხელფასების გაზრდის შემდეგ. შემდგომ, ამ მაჩვენებელმა 2007 წელს ისტორიულ მაქსიმუმს მიაღწია - 6%-ს, რაც დაეცა რეცესიის დროს, თუმცა ერთი წლის შემდეგ ისევ დაუბრუნდა აღნიშნულ ნიშნულს და კვლავ ზემოთ იწევს.

დიდი ბრიტანეთში, ავსტრალიასა და კანადაში აშშ-ს მსგავსი სიტუაციაა, თუმცა ტენდენციები ისეთი აღმაშფოთებელი არაა. სკანდინავიის ქვეყნებში შემოსავლებს შორის განსხვავებები ყველაზე მცირეა. საფრანგეთში, გერმანიასა და იაპონიაში საშუალო მაჩვენებელია, ხოლო ბრაზილიაში უთანასწორობა სულ უფრო იკლებს. ეს განსხვავებები აჩვენებს რომ ისტორიული, ინსტიტუ-ციონალური და პოლიტიკურ ფაქტორები გარკვეული როლს თამაშობენ და მემკვიდრეობითი კაპიტალის დაგროვების ტენდენცია არავითარ შემთხვევაში არ არის გარდაუვალი.

სოციალური სტრატიფიკაცია აშშ-ს უმაღლეს განათლებაში

რაც შეეხება უმაღლეს განათლებას, როგორც ეკონომისტი ჯოზეფ შტიგლიცი გვამცნობს, „კარგ განათლებაზე ხელმისაწვდომობა უმეტესწილად დამოკიდებულია მშობლის შემოსავალზე, განათლე-ბასა და სიმდიდრეზე, ეს ეხება როგორც საშუალო სკოლის, ასევე კოლეჯის საფეხურს.

თავის წიგნში Degrees of Inequality სიუზან მეტლერი აღნიშნავს რომ 1970 წელს სტუდენტთა 40%-მა, რომელთა ოჯახებიც ყველაზე მაღალშემოსავლიან ფენას მიეკუთვნებოდნენ, აკადემიური ხარისხი 24 წლამდე მიიღო. 2013 წლისთვის ამ მონაცემმა 77%-ს მიაღწია. დაბალი შემოსავლის მქონე ოჯახებიდან 1970 წელს უმაღლესი განათლების ხარისხის მოპოვება მხოლოდ 6%-მა შეძლო. 2013 წლისთვის, ანუ ნავარაუდევი თანასწორობის 43 წლის შემდეგ, ამ მაჩვენებელმა მხოლოდ 9%-ს მიაღწია.

უმაღლეს სასწავლებლებში გადასახდის დაფარვის და შესარჩევი ადგილებისთვის კონკურენციის არათანაბარ პირობებს დაემატა მზარდი სტრატიფიკაცია თავად ინსტიტუციებს შორის და ეს იერარქია მკვეთრად მატულობს. სკოტ დეივისის და დევიდ ზარიფას მიერ ჩატარებული კვლევა აშშ-სა და კანადაში ცხადყოფს, რომ ინსტიტუტები, რომლებიც უპირატესი პოზიციიდან იწყებენ საქმია-ნობას, ამაზე დაყრდნობით, დროთა განმავლობაში თავიანთ მდგომარეობას აუმჯობესებენ. ასე ხდება საბაზრო კონკურენციის დროს, როდესაც პროცესი არ კორექტირდება შესაბამისი პოლი-ტიკით. რესურსების კონცენტრაციასა და სტუდენტებთა შეჩევას შორის კავშირი წლების განმავლობაში კიდევ უფრო ძლიერდება.

ეს ბადებს კითხვას, არის თუ არა აკადემიური ხარისხის დაფასება შრომით ბაზრებზე მზარდად უთანასწორო. რთულია ერთმანეთისგან განასხვავო ინსტიტუციის ეფექტები (ე.წ. ბრენდის ეფექტი) სოცია-ლური და აკადემიური უპირატესობები, რომლებითაც სარგებლობენ ელიტური უნივერსიტეტების მომხმარებლები მოხვედრისთანავე, სოციალური ფონის გავლენა შრომითი ბაზრის შედეგებთან შუამავლობაში და სწავლების შედეგები. მტკიცებულებები არა-ერთგვაროვანია, მაგრამ აშშ-ში (ასევე დიდ ბრიტანეთსა და ჩინეთში) ჩატარებული კვლევები ცხადყოფს, რომ ინსტიტუტის ბრენდი გავლენას ახდენს აკადემიური ხარისხის დაფასებაზე.

ელიტარულ ინსტიტუტებზე ხელმისაწვდომობა მკვეთრად არის დიფერენცირებული სოციალური ჯგუფების მიხედვით. ჯოზეფ სოარესმა აჩვენა რომ აშშ-ში პირველი კლასის კერძო უნივერ-სიტეტების სტუდენტთა 64% იმ ოჯახებიდანაა, რომლებიც შემოსავლების მიხედვით ზედა 10%-ს წარმოადგენენ. იელის უნივრსიტეტის მისაღები საბჭოს დეკანის თქმით, ამერიკული ოჯახების მხოლოდ 5%-ს შეუძლია მთლიანი გადასახადის დაფარვა. თუმცა ბევრი ღარიბი სტუდენტი არ ხვდება ელიტურ უნივერ-სიტეტებში მიღების საწყის საფეხურზეც კი. ქეროლაინ ჰოქსბისა და კრისტოფერ ეივერის ბოლოდროინდელმა კვლევებმა აჩვენა რომ დაბალი შემოსავლისა და მაღალი აკადემიური მოსწრების მქონეთა აბსოლუტური უმრავლესობა არ აბარებს არცერთ რთულად მოსახვედრ კოლეჯში.

ზედა ფენაში მზარდ სტატიფიკაციასთან ასოცირდება მასობრივი უმაღლესი განათლების სუსტი და დამასუსტებელი სტატუსიც. ის სუსტდება სახელმწიფო განათლების სისტემიდან თითოეული სტუდენტისთვის განკუთვნილი დაფინანსების ნაწილობრივი მოხს-ნით, ასევე დაბალხარისხიანი კერძო კომერციული უმაღლესი განათლების წახალისებით (რომელიც ინტენსიურად სუბსიდირდება აშშ-ს ფედერალური სესხებით) და ონლაინ კურსებით, რომლებიც ანაცვლებენ სახელმწიფოთი გარანტირებულ პირობებს. უმაღლესი განათლება არ არის პასუხისმგებელი აშშ-ში შემოსავლების უკიდურეს უთანასწორობაზე, რომელიც მომდინარეობს შრომის ბაზრიდან და საგადასახადო პოლიტიკიდან. თუმცა ეს უთანას-წორობები, ეჭვგარეშეა, ძირს უთხრიან უმაღლესი განათლების მერიტოკრატიულ ლოგიკას და ხელს უწყობენ უმაღლესი განათ-ლების მხარდაჭერისა და მისთვის სახელმწიფო დაფინანსების შესუსტებას.

თანაბარი შესაძლებლობებისთვის არსებული პირობები შესუსტდა

თანაბარი შესაძლებლობებისთვის არსებული პირობები ოთხი უმნიშვნელოვანესი მიმართულებით შესუსტდა არა მხოლოდ აშშ-ში, არამედ ბევრ ქვეყანაში.

უპირველესად, ინგლისურენოვან სამყაროში, ყოფილ საბჭოთა ბლოკში, აღმოსავლეთ აზიისა და ლათინური ამერიკის დიდ ნაწილში ჩართულობის ზრდასთან ერთად, მცირდება ერთ სულ მოსახლეზე უმაღლესი განათლების დაფინანსების ოდენობა. სწავლის გადასახადის ზრდა გავლენას ახდენს სოციალურ ხელმისაწვდომობაზე, განსაკუთრებით კი ელიტარულ კერძო უნივერსიტეტებში. ამ სიტუაციას ნაწილობრივ გამოასწორებდა უფასო სწავლება (თუმცა გულუბრყვილოა ვიფიქროთ, რომ ეს საკმარისი იქნებოდა სოციალური და კულტურული უთანას-წორობების დასაძლევად შერჩევის ეტაპზე), მაგრამ პრობლემა იმაში მდგომარეობს რომ გადახდა არ მოხდება გადასახადებიდან მიღებული შემოსავალიდან. ეს ქმნის მანკიერ წრეს - გადასახადის გადამხდელი მხარს არ უჭერს შესაძლებლობების თანასწორობას, როგორც საზოგადოებრივ სიკეთეს, ასე რომ, სახელმწიფო დაფინანსება მცირდება, რაც თავის მხრივ, ამცირებს შესაძლებ-ლობათა თანასწორობას და მის შესახებ მსჯელობასაც აქრობს.

გამოკვლევების თანახმად, სწავლის მოვალეობის შეგრძნება როგორც სტუდენტებს, ისე ინსტიტუციებს შორის მცირდება, განსაკუთრებით კი აშშ-ში. რთულია ამ ფენომენის სრულად განმარტება, თუმცა არსებობს გარკვეული მტკიცებულებები, რომელთა მიხედვითაც სწავლების შინაარსიდან ყურადღება გადავიდა განათლების სელექციურ ფუნქციაზე, საგანმანათლებლო იერარქიაში ნავიგაციაზე, სტუდენტთა, როგორც მომხმარებელთა კმაყოფილებასა და დიპლომების მიხედვით შეფასებაზე, ანუ იმ ასპექტებზე, რომლებიც ხაზგასმულია პოზიციურ ბაზარზე. ეს პრაქტიკები არღვევს კავშირს შრომისმოყვარეობას, შინაარსსა და განათლებიდან გამომდინარე არსებულ შედეგებს შორის. ეს გარიყავს მძიმე სოციალური ფონის მქონე მოწადინებულ სტუდენ-ტებს სწავლების იმ მექანიზმებიდან, რომლებშიც მათ ინვესტიციის ჩადება შეეძლებათ და მეტ ყურადღებას უთმობს სოციალურ და კულტურულ კაპიტალს, რომელსაც ისინი არ ფლობენ. ეს იმდენადვე ფატალურია შესაძლებლობების თანასწორობისთვის, როგორც ფინანსური ბარიერები.

მესამე, რასაც უნდა მივაქციოთ ყურადღება, არის რომ უმაღლესი განათლების სისტემების ფორმა სულ უფრო ვერტიკალურ სახეს იძენს - უნივერსიტეტის იერარქია სულ უფრო მძაფრდება. მსოფლიოს მასშტაბით სულ უფრო იზრდება ყურადღება „საერთა-შორისო დონის“ უნივერსიტეტების მიმართ. როგორც ჩანს, ახლა ყველა ერს სურს ჰქონდეს ამერიკული სამეცნიერო მრავალ-ფეროვნების საკუთარი ვარიანტი - ისეთი ინსტიტუტი, რომელიც გლობალურ რეიტინგში ფიგურირებს, თუმცა ისინი ნაკლებად ზრუნავენ უმაღლესი განათლების ფართო ხელმისაწვდომობის კუთხით სკანდინავიური ხარისხის მიღწევაზე.

საერთაშორისო დონის უნივერსიტეტების ჩამოყალიბება არ წარმოადგენს პრობლემას თანაბარი შესაძლებლობებისთვის, იმ პირობით, თუ სექტორის დანარჩენი ნაწილიც გაუმჯობესდება. ამასთანავე, მსოფლიოს უდიდეს ნაწილში, საერთაშორისო დონის უნივერსტეტების მომრავლება შერწყმულია უმაღლესი განათლების ხარისხის კრიზისთან. აქ იჩენს თავს სახელმწიფოს უკან დახევაც. ბევრ სისტემაში უმეტესი წილი მოდის საეჭვო საფასურის მქონე კერძო ინსტიტუტებში ჩარიცხვებზე.

მეოთხე - გადაცემის ფუნქცია, ანუ მასობრივ და ელიტურ ინსტიტუციებს შორის მიმოცვლის პოტენციალი უმეტეს ადგილებში სუსტია ან სრულიად არ არსებობს. გადაცემის ფუნქცია არ იყო მყარი კალიფორნიაშიც კი, სადაც ის კალიფორნიის უნივერსიტეტის სისტემის ორიგინალური გენერალური გეგმის ნაწილი იყო და იშვიათად განვითარებულა სხვაგან.

საით მივემართებით აქედან?

ასე რომ, ჩვენ ერთი მხრივ გვაქვს მზარდი ეკონომიკური და სოციალური უთანასწორობა და მეორე მხრივ, უმაღლესი განათ-ლების იერარქიული სისტემა, რომელზეც ვრცელდება სოციალურად დიფერენციურებული წვდომა, ისევე როგორც მის ყველაზე მაღალ საფეხურებზე. დიფერენცირების მეორე ფორმა სულ უფრო და უფრო ჩრდილავს პირველს, ამიტომ ყველაზე მნიშვნელოვან კითხვას წარმოადგენს არა ხელმისაწვდომობა, არამედ ის, თუ რაზეა ეს წვდომა.

რამდენად, რა მასშტაბით, არის განათლებაში არსებული უთანას-წორობა თავისთავად მიზეზობრივი ან რამდენად არის იგი უთანასწორობის უფრო დიდი მასშტაბების ამსახველი? რასაკვირ-ველია, ყველა ეს სტუქტურა და პროცესი არის ინტერაქტიური და გარკვეულწილად ურთიერთგანმსაზღვრელი.

ცხადია, უმაღლესი განათლება მხოლოდ მეორეხარისხოვან როლს თამაშობს მეგა-მდიდრების პოზიციათა შენარჩუნებაში. უმაღლესი განათლება არ არის ამ მასშტაბის უთანასწორობის წარმომშობი, თუმცა ეჭვგარეშეა, რომ უმაღლესი განათლების სფერო ხელს უწყობს მაღალ და საშუალო ფენებს შორის უფსკრულის გაღრმა-ვებას.

თუ სადმე განათლებას შეუძლია დიდი გავლენის მოხდენა, ეს არის მობილობის შესაძლებლობების ზრდა. ამ პერსპექტივას კი, ზღუდავს პრესტიჟულ უნივერსიტეტებში მაღალი საშუალო ფენის ოჯახების დომინაცია. ეს ის ძირითადი სფეროა, სადაც უნდა კონცენტრირდეს რეფორმათა ძალისხმევა. განათლება სოციალური ურთიერთობების საკითხია. ჩვენზე გავლენას მაღალი ხარისხის საგანმანათლებლო დაწესებულების ადგილების რაოდენობა და ღირებულება ახდენს, ამასთანავე ისიც, რაც არეგულირებს ამ ადგილებში მოხვედრას. ჩვენ უნდა დავამტკიცოთ უმაღლესი განათლების, როგორც საზოგა-დოებრივი სიკეთის როლი. ამასთანავე, უნდა წარმოვაჩინოთ იგი უფრო მეტად როგორც პასუხი სოციალურ და ეკონომიკურ უთანას-წორობაზე, ვიდრე ამ უთანასწორობის ამაღლების მექანიზმი, ან ინდივიდუალური და კოლექტიური პოზიციის ამაღლების შეზღუ-დული შესაძლებლობა.

ჩვენ უნდა ავაშენოთ მეტად თანასწორუფლებიანი უმაღლესი საგანმანათლებლო სისტემები, უფრო ფართოდ განაწილებული შესაძლებლობებით ღირებულებების შესაქმნელად. ეს გააძლიერებს კავშირს უმაღლეს განათლებასა და სოციალურ შედეგებს, შესაძლებლობებს შორის. ელიტარულ ინსტიტუტებში საჭიროა უფრო სამართლიანი შერჩევა და ამ უნივერსიტეტებში მოსახვედრაც ფინანასური ბარიერების აღმოფხვრა. საჭიროა შეიქმნას უნივერ-სიტებები საშუალო კლასისთვის, თუმცა ეს არ უნდა მოხდეს ზედა ფენაში სწავლებისა და კვლევის ხარჯზე. ჩვენ უნდა გავათანაბროთ ხარისხი ზედა ფენაში და არა მის ქვემოთ.

თუმცა ომისშემდგომი პერიოდის ისტორია გვიჩვენებს, რომ არსებობს ლიმიტები, თუ რამდენადაა შესაძლებელი უფრო თანასწორი საზოგადოების უზრუნველყოფა მხოლოდ უმაღლესი განათლების შეცვლით. ინგლისურენოვან ქვეყნებში მთავარი საკითხია დაბეგვრის წესზე სოციალური შეთანხმების აღდგენა, ზღვეული გადასახადის მაღალი მაჩვენებლის გაზრდა და კაპიტა-ლის დაბეგვრის გაზრდა შემოსავლის დაბეგვრის მსგავსად. ამან შეიძლება დაძრას დემოკრატიული სოციალური ფასეულობებისა ზრდა და უმაღლესი განათლების, როგორც ფულისა და მემკვიდ-რეობის ალტერნატივის განმტკიცება, რომელიც სოციალური ჩართულობის, შერჩევის, ინდივიდუალური და კოლექტიური წარმატების განმსაზღვრელი ფაქტორი იქნება.

პაულო ფრეირეს იდეები დღესაც ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც ოდესღაც

ავტორი: პიტერ მაკლარენი

თარგმნა ლაშა ქავთარაძემ.

სოციალისტი განმანათლებელი პაულო ფრეიერი ასი წლის წინ ბრაზილიაში, ქალაქ რესიფიში დაიბადა. დიდი ხნის განმავლობაში ფრეიერის თანამებრძოლი, წამყვანი მარქსისტი პედაგოგი პიტერ მაკლარენი აფასებს თუ რატომ არის ფრეიერის ცხოვრება და მოღვაწეობა განსაკუთრებით რელევანტური დღევანდელობისთვის.

დღეს ბრაზილიელი ფილოსოფოსის პაულო ფრეიერის დაბადე-ბიდან ასი წელი გავიდა. ფრეიერი, რომელიც განსაკუთრებით ცნობილი თავისი გავლენიანი ნაშრომის „ჩაგრულთა პედაგოგიკის “ გამო გახდა, დღესაც გეზის მიმცემია სიღარიბისაგან დაღდაჩნეულ საზოგადოებებში მომუშავე მასწავლებლებისა თუ უბრალოდ ყველა იმ ადამიანისათვის, ვინც ამ უსამართლო სამყაროში სამართლია-ნობის განცდის ძიებით არის დაკავებული.

კრიტიკულად მოაზროვნე ყველა განმანათლებელს, ადრე თუ გვიან, ერთხელ მაინც გამოუყენებია ფრეიერი თავის საქმიანობაში - ჩაგრულთა თავდაყირა დამდგარ სამყაროში გათვითცნობიერებისა თუ შთაგონეაბისთვის, რომელიც მათ უბიძგებდა, რომ მასწავლებ-ლობა ძალაუფლებისა და პრივილეგიების საზოგადოებრივი ასიმეტრიების ამოსაყირავებლად გამოეყენებინათ. გლეხთა გაძლიერებისათვის შექმნილი ფრეიერის წერა-კითხვის პროგრამები ამჟამად მთელი მსოფლიოს მასშტაბით სხვადასხვა ქვეყანაში გამოიყენება, ხოლო „ჩაგრულთა პედაგოგიკა“ დღემდე სოციალურ მეცნიერებებში რიგით მესამე, განათლების სფეროში კი რიგით პირველი ყველაზე ხშირად ციტირებული წიგნია.

საყოველთაო ცნობადობამ ფრეიერი მშობლიურ ბრაზილიაში ერთდროულად მხსნელადაც აქცია და თავდასხმების ობიექტადაც. ამჟამად ის მიზანში ჰყავთ ამოღებული რადიკალურ მემარჯვენე დაჯგუფებებს როგორიცაა Movimento Brasil Livre და Revoltados Online, პრეზიდენტი ჟაირ ბოლსონარუ კი ამტკიცებს, რომ ბრაზილიური სასკოლო სისტემის მარქსისტული ინდოქტრინაციის უკან სწორედ ფრეიერი დგას.

ფრეიერის მეხსიერებიდან ამოშლის მცდელობები ბოლსონარუს მხრიდან, პრინციპში, ძალიან ჰგავს ამერიკელი რესპუბლიკელების თავდასხმებს კრიტიკული რასის თეორეტიკოსებსა და მარქსისტ განმანათლებლებზე. ბოლსონარუ და მემარჯვენე მოძრაობა Escola sem Partido სკოლის მოსწავლეებს მოუწოდებდნენ, რომ საკლასო ოთახებში მასწავლებლებისთვის ვიდეოები გადაეღოთ, განსაკუთ-რებით თუკი ეჭვობდნენ, რომ ისინი მემარცხენე იდეების პოპულა-რიზაციას ეწევიან ანდა კიდევ უფრო უარესი, თუკი ისინი ფრეიერით შთაგონებულ პოლიტიკურ და სოციალურ შეხედულებებს ახალი-სებდნენ. ერთ-ერთმა ფედერალურმა დეპუტატმა ბოლსონარუს პარტიიდან საკანონმდებლო ინიციატივაც კი წამოაყენა, რომლის თანახმადაც, ფრეიერისათვის უნდა ჩამოერთმიათ „ბრაზილიური განათლების დამცველის“ ფორმალური სტატუსი.

ამერიკელი კონსერვატორებიც არ ჩამორჩნენ ტენდენციას და ფრეიერზე თავდასხმის მიზნით დაძრულ მატარებელს შეახტნენ. ჟურნალ Economist-ის ერთ-ერთ ბოლო ნომერში, სათაურით „არალიბერალური მემარცხენეობიდან მომდინარე საფრთხეები“, შესულია სტატია, რომელიც ეძღვნება ე.წ „ვოუქ კულტურას“, რომელიც აბსოლუტურად არაგულწრფელად აღწერს ფრიერის პედაგოგიკას როგორც მაოს კულტურული რევოლუციით ნასაზრ-დოებს. გარდა იმისა, რომ სტატია ჩაგრულთა პედაგოგიკიდან აღებულ ერთადერთ სქოლიოს მოიხმობს არგუმენტად, კიდევ უფრო ხაზგასასმელია ის ფაქტი, რომ ფრეიერმა თავისი ნაშრომი სწორედ მასებისადმი სოლიდარობას მიუძღვნა და იმ ტიპის ძალადობის წინააღმდეგ ილაშქრებდა, რომელიც „კულტურული რევო-ლუციის“ შემადგენელ ნაწილად იქცა.

მაშ, რატომ ჰყავთ ბოლსონარუსა და ჟურნალ Economist-ს ფრეიერი მიზანში ამოღებული? რა არის მის იდეებში ისეთი, რაც მათ ასე აფრთხობს?

რევოლუციონერი განმანათლებლის ცხოვრება

პაულო ფრეიერი ჩრდილო-აღმოსავლეთ ბრაზილიაში, ქალაქ რესიფიში გაიზარდა გლობალური დიდი დეპრესიის პერიოდში, 1930-იან წლებში. წერა-კითხვა მან მანგოს ხის ტოტებისგან გამოყვანილი ასოებით ისწავლა, რომლის ჩრდილშიც ატარებდა თავის ბავშვობას. პატარაობაში განცდილი სიღარიბე და შიმშილი იყო მიზეზი, რის გამოც ის თავის კლასელებს ოთხი წლით ჩამორჩა, რასაც 1933 წელს მამის სიკვდილიც დაერთო და რამაც მისი მდგომარეობა კიდევ უფრო გაართულა.

მიუხედავად ამ ყველაფრისა, საბოლოოდ, ფრეიერმა მაინც შეძლო და დაამთავრა სკოლაც, უნივერსიტეტიც, 1957 წელს რესიფის უნივერსიტეტში დოქტორის ხარისხიც დაიცვა და იურისტის ლიცენზიაც აიღო (მიუხედავად იმისა, რომ პრაქტიკაში არასდროს უმუშავია იურისტად). პროფესიული კარიერა მან 26 წლის ასაკში დაიწყო როგორც პორტუგალიური ენის მასწავლებელმა ოსვალდო კრუზის საშუალო სკოლაში. 1946 წელს ის დაინიშნა სოციალური სამსახურის განათლებისა და კულტურის დეპარტამენტის დირექ-ტორად, რომელიც დაარსებული იყო პერნამბუკუს შტატში მუშებისა და მათი ოჯახებისათვის ჯანმრთელობასთან, საცხოვრისთან, განათლებასა და დასვენებასთან დაკავშირებული მომსახურებების გაწევისათვის. 1961 წელს, იგი გახდა კულტურის ხელშეწყობის დეპარტამენტის დირექტორი რესიფის უნივერსიტეტში და ჩართული იყო ისტორიული მნიშვნელობის მქონე საგანმანათლებლო პროექტში, რომელიც მიზნად ისახავდა წერა-კითხვის არცოდნის პრობლემასთან გამკლავებას 1962 წელს.

1962 წლის წერა-კითხვის გავრცელების პროექტმა რესიფიში ფრეიერს საერთაშორისო აღიარება მოუტანა, განსაკუთრებით ფოლკლორული ტრადიციების გამოყენებისა და ცოდნის კოლექ-ტიური წარმოების მნიშვნელობის წინ წამოწევის გამო. სწორედ აქ დაიწყო ფრეიერმა როგორც თავად უწოდებდა „კულტურული წრეების“ შექმნა - იგი სწორედ ამ ტერმინის გამოყენებას ამჯობინებდა „წერა-კითხვის შემსწავლელი კლასების“ გამოყენებას, რადგან ტერმინები „წერა-კითხვა“ და „წერა-კითხვის არცოდნა“ გუ-ლისხმობდა, რომ წერა და კითხვა იმთავითვე მუშათა სოციალური ცხოვრების განუყოფელი ნაწილი იყო.

ერთ-ერთი ასეთი კულტურული წრის ფარგლებში შაქრის ლერწმის მოყვანაზე მომუშავე სამასმა ფერმერმა წერა-კითხვა რეკორდულად მცირე დროში 45 დღეში ისწავლა. გასაგები მიზეზების გამო, ფრეიერის წარმატებით გახარებულმა ბრაზილიის მთავრობამ, რომელსაც პრეზიდენტი ჟოაო გულარტი ედგა სათავეში, გადაწყ-ვიტა 2 000 ფრეიერისეული კულტურული წრის დაარსებისათვის მოემზადებინა გეგმა, რომელიც, იდეალურ შემთხვევაში, ხუთ მილიონ ზრდასრულს მისწვდებოდა და ორწლიან პერიოდში მათ წერა-კითხვას შეასწავლიდა. ქვეყანაში, სადაც მხოლოდ და მხოლოდ ზრდასრული მოსახლეობის ნახევარს შეეძლო წერა და კითხვა, ეს განსაკუთრებით დიდი მიღწევა იქნებოდა.

თუმცა, ეს ასე არ მოხდა. ნაცვლად ამისა, 1964 წელს, მემარჯვენე სამხედრო აჯანყების შედეგად დემოკრატიული არჩევნების გზით არჩეული გულარტის მთავრობა ჩამოაგდეს. ფრეიერს ბრალი დასდეს კომუნიზმის ქადაგებაში, რის გამოც, მის წინააღმდეგ დაიწყეს გამოძიება და დაიჭირეს. სამხედრო მმართველობამ იგი ციხეში 70 დღით გამოკეტა, რომლის შემდეგაც ფრეიერი საკუთარი ნებით გაიქცა ქვეყნიდან. ფრეიერს ეშინოდა, რომ წერა-კითხვის გავრცელების ეროვნული კამპანიაში განსაკუთრებით მნიშვნე-ლოვანი როლის გამო მოკლავდნენ. მართლაც, ბრაზილიის სამხედრო მმართველობა ფრეიერს „საერთაშორისო მავნებ-ლად“ და „ქრისტესა და ბრაზილიელი ხალხის მოღალა-ტედ“ მიიჩნევდა და ბრალს სდებდნენ, რომ იგი ბრაზილიის „ბოლშევიკურ ქვეყნად“ გადაქცევას ცდილობდა.

სამშობლოდან 16-წლიანი გადასახლება ფრეიერისათვის ერთდრო-ულად შფოთვით აღსავსეც იყო და პროდუქტიულიც: ბოლივიაში გატარებული გარკვეული ხნის შემდეგ, ფრეიერმა ხუთი წელი ჩილეში იცხოვრა, სადაც იგი შეუერთდა ქრისტიან-დემოკრატიული აგრარული რეფორმის მოძრაობას და UNESCO-ს კონსულტანტად მუშაობდა აგრარული რეფორმის კვლევისა და ტრენინგის ინსტიტუტთან. 1969 წელს, იგი ეწვია დეველოპმენტისა და სოციალური ცვლილების ცენტრს ჰარვარდის უნივერსიტეტში, მომდევნო წელს კი ჟენევაში, შვეიცარიაში გადავიდა. ჟენევაში იგი ეკლესიათა მსოფლიო საბჭოს განათლების ოფისში ასრულებდა კონსულტანტის მოვალეობას, სადაც მან შეიმუშავა წერა-კითხვის პროგრამები ტანზანიასა და გვინეა-ბისაუსათვის, რომლებიც თავიანთი ქვეყნის ხელახალი აფრიკანიზაციაზე აკეთებდნენ აქცენტს. გარდა ამისა, იგი ჩართული იყო პორტუგალიის ყოფილი კოლონიებში, პოსტრევოლუციურ გვინეა ბისაუსა და მოზამბიკში წერა-კითხვის პროგრამების განვითარებაში და ეხმარებოდა პერუსა და ნიკარაგუის მთავრობებს თავიანთი წერა-კითხვის კამპანიების წარმართვაში.

ფრეიერი ბრაზილიაში, საბოლოოდ, 1980 წელს დაბრუნდა, სან-პაულუში საპონტიფიკო კათოლიკურ უნივერსიტეტსა და კამპინას უნივერსიტეტში მასწავლებლად სამუშაოდ. 1980-1986 წლებში იგი ზედამხედველობდა მუშათა პარტიის წერა-კითხვის გამავრცელებელ პროექტს სან-პაულუში. მცირე ხნით, 1989-1992 წლებში, ფრეიერი სან-პაულუს განათლების მინისტრადაც მუშაობდა და მიჰყვებოდა წიგნიერების რეფორმის თავის რადიკალურ დღის წესრიგს ქალაქის მაცხოვრებელთათვის წერა-კითხვის შესასწავლად.

წერა-კითხვის საყოველთაო კამპანიები

მთელი დევნილობის განმავლობაში ფრეიერი წერდა ნაშრომებს, რომლებიც მალე კლასიკად იქცა: ჩაგრულთა პედაგოგიკა, კულ-ტურული მოქმედება თავისუფლებისათვის და პედაგოგიკა პრო-ცესში: წერილები გვინეა-ბისაუს. ფრეიერის ნაშრომები მოგვიანებით აითვისეს განმანათლებლებმა, ფილოსოფოსებმა და პოლიტიკურმა აქტივისტებმა ჩრდილოეთ ამერიკასა და ევროპაში, თუმცა აღნიშნული ნაშრომები არსებითად მორგებული იყო გლობალურ სამხრეთზე: ე.წ. ბაზისურ საეკლესიო თემებზე, ქალაქების გარეუბნებზე (ე.წ. „ბარიოები“ ლათ. ამერიკის ქვეყნებში), გეტოებსა და ფაველებზე, სადაც მან დიდი გავლენა მოახდინა - და რომელთა გავლენის ქვეშაც თავადაც მოექცა - უამრავ სოციალურ მოძრაობაზე, სამხრეთ აფრიკაში ანტი-აპარტეიდული მოძრაობიდან მოყო-ლებული, ბრაზილიაში უმიწაწყლო მშრომელთა მოძრაობით დამთავრებული.

ფრეიერი ყოველთვის მოუწოდებდა განმანათლებლებს, რომ მისი ნაშრომები გადაემუშავებინათ და განეახლებინათ, ნაცვლად ერთი ქვეყნიდან მეორე ქვეყანაში პირდაპირი „გადანერგვისა“, ვინაიდან თვლიდა, რომ მისი სწავლება უშუალოდ ბრაზილიური კონტექსტი-დან იყო ამოზრდილი. ამ დასკვნამდე ფრეიერი ადრევე მივიდა, მას შემდეგ, რაც თავისი თანამოაზრე განმანათლებელთა სხვადასხვა ქვეყანაში დაგროვებული გამოცდილებების ბრაზილიაზე მორგება მოუხდა.

1965 წელს, თეირანში გამართულ წერა-კითხვის არცოდნის წინააღმდეგ გამართულ მსოფლიო კონფერენციაზე ფრეიერი კუბის წერა-კითხვის გამავრცელებელი კამპანიის არქიტექტორს რაულ ფერერს შეხვდა. ფრეიერი და ფერერი ერთმანეთს 1979 წელსაც შეხვდნენ, რათა ნიკარაგუაში სანდინისტას რევოლუციაში წიგნი-ერების როლი განეხილათ.

კუბის წერა-კითხვის გავრცელების კამპანიას, რომლის შედეგადაც ერთ წელზე ნაკლებ დროში 900 000-ზე მეტმა ადამიანმა ისწავლა წერა-კითხვა, ფრეიერი XX საუკუნის ერთ-ერთ უდიდეს საგანმანათ-ლებლო მიღწევად თვლიდა. იგივე შეხედულება ჰქონდა მას სანდინისტას წიგნიერების კამპანიაზე ნიკარაგუაში.

ფრეიერი არ მალავდა თავის დამკიდებულებას და კუბის დამოუკი-დებლობისთვის ბრძოლის ლიდერს ჟოზე მარტის XX საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან რევოლუციონერ მოაზროვნედ მიიჩნევდა და ფიდელ კასტროსა და ერნესტო ჩე გევერას ერთგულ თაყვანისმცემლად რჩებოდა. პრეზიდენტი უგო ჩავესი კი პირიქით, ფრეიერის დიდი თაყვანისმცემელი იყო და პირადად ჩემთან გამოთქვა სურვილი, ფრეიერის ნაშრომების ბოლივიის რევო-ლუციაში გამოყენებაზე - რაშიც ჩემი მორიდებული და მცირე წვლილი მეც შევიტანე.

რომ არა მოულოდნელი გარდაცვალება, ფრეიერი ერთი კვირის თავზე კუბაში უნდა დასწრებოდა ცერემონიალს, სადაც ფიდელ კასტროს მისთვის მნიშვნელოვანი ჯილდო უნდა გადაეცა განათ-ლებაში შეტანილი წვლილისათვის. მისი მეგობრების თქმით, ფრეიერის ცხოვრებაში ეს ყველაზე მნიშვნელოვანი ჯილდო იქნებოდა.

ურყევი მარქსისტი

ფრეიერისთვის კაპიტალიზმთან დაპირისპირება გადაუდებელ, საჩქარო აუცილებლობას წარმოადგენდა. ხშირად, იგი დეტალურად არ აღწერდა თუ როგორ წარმოედგინა თავად სოციალისტური ალტერნატივა, თუმცა ფრეიერის ერთგულება მატერიალისტური ეპისტემოლოგიისადმი მტკიცე იყო. იგი ცხოვრების ბოლომდე ინარჩუნებდა მოდერნისტულ რწმენას ადამიანის აგენტობასა და ენის ცალსახად სოციალური ხასიათისადმი.

ფრეიერი გააზრებულად მარქსისტი იყო, მაგრამ მის ენას არასდ-როს დაუმძიმებია პოლიტიკური ლანდშაფტი მარქსისტულ-ლენინის-ტური ჟარგონებით. მაგალითად, იგი სულაც არ ქადაგებდა, რომ ყოველგვარი ღირებული წარმოების სფეროდან მოდის და სულაც არ სწამდა, რომ სკოლების მთავარი როლი კაპიტალის აგენტებისა და მათი ბატონების მსახურება იყო.

თუმცა, იგი მიიჩნევდა, რომ კაპიტალისტური განათლების სისტემა გაბატონებული და მჩაგვრელი სოციალური წყობის შესაბამისი სოციალური ურთიერთობების კვლავწარმოებას ახდენდა და ტიპური მიდგომა, რომ განათლების მეშვეობით „ინდივიდის განვი-თარება“ პანაცეაა, სინამდვილეში, ხშირად, იდეოლოგიურ საბურველს წარმოადგენდა, რომელიც ადამიანურ სოლიდარობას ინდივიდუალური ბეჯითად გარჯის, დაჯილდოებისა და პროგრესის მცდარი ნარატივებისკენ მიმართავდა.

ფრეიერი მნიშვნელოვანი ფილოსოფოსი გახლდათ, მაგრამ ნაცვლად განყენებული განსჯისა, იგი ფილოსოფიას თავისი ემანსიპატორული პედაგოგიკის განვითარების სასარგებლოდ იყენებდა. ავტორიტარული განათლების სისტემისაგან გათავი-სუფლების ფრეიერისეული ხედვა ჰეგელის ბატონისა და მონის დიალექტიკიდან იყო ამოზრდილი; ჩაგრულთა თვით-ტრანსფორ-მაციის მისეული აღწერა მარტინ ბუბერისა და ჟან-პოლ სარტრის ეგზისტენციალიზმით იყო შთაგონებული; ხოლო სოციალური ურთიერთობების ისტორიულობის მისეული გაგება კი კარლ მარქსის ისტორიული მატერიალიზმის გავლენას განიცდიდა.

ფრეიერის აქცენტი სიყვარულზე როგორც ჭეშმარიტი განათლების მიღების აუცილებელ წინაპირობაზე, ქრისტიანული განთავი-სუფლების თეოლოგიასთან მის მტკიცე კავშირებზე მეტყველებდა. დომ ჰელდერ კამარა, ბრაზილიური რომაულ კათოლიკური ეკლესიის არქიეპისკოპოსი ოლინდასა და რესიფიში - რომელსაც ფუნამენუტირ გავლენა ჰქონდა ფრეიერზე - განთავისუფლების თეოლოგიის არსს მოკლედ რამდენიმე წინადადებით გადმოსცემდა: „როდესაც ღარიბებს საკვებს ვურიგებ, წმინდანს მეძახიან, ხოლო როდესაც კითხვას ვსვამ, თუ რატომ არ აქვთ ღარიბებს საჭემლი - კომუნისტს.“

ფრეიერი, რომელიც თავადაც კათოლიკე გახლდათ, „რელიგი-ურობით“ დიდად დაინტერესებული არ ყოფილა. იგი უფრო მეტად ეკლესიის განმათავისუფლებელი პოტენციალით იყო დაინტე-რესებული - რეგიონში, სადაც განათლების სისტემის უდიდესი ნაწილი რელიგიური ინსტიტუტების კონტროლის ფარგლებში რჩებოდა. ნაცვლად „წინასწარმეტყველური ეკლესიისა“, როგორც იგი უწოდებდა, ფრეიერი ოცნებობდა ეკლესიაზე, რომელიც კაპიტალისტური საზოგადოების მსხვერპლებისადმი სოლიდარული იქნებოდა. სწორედ ამგვარი ხედვის გამო გუსტავო გუტიარესმა, რომელმაც გათავისუფლების თეოლოგიის ძირითადი პრინციპის „შესაძლებლობა ღარიბთათვის“ კოდიფიცირება მოახდინა, რადი-კალური ქრისტიანული დოქტრინის შექმნის პროცესში ფრე-იერი მიიწვია რამდენიმე მნიშვნელოვანი ასპექტის გასავითარებლად.

ჩაგრულთა პედაგოგიკა

მიუხედავად მთელი თავისი კავშირებისა გათავისუფლების თეოლო-გიასთან, ფრეიერის საქმიანობას ყველაზე კარგად ტერმინი „პრაქტიკოსი ფილოსოფოსი“ აღწერს. მარტივად რომ ვთქვათ, ფრეიერის ფილოსოფია ჩამოყალიბდა, რათა ადამიანები აქტიურად ქცეულიყვნენ კიდევ უფრო სრულყოფილ ადამიანებად - ხოლო პოლიტიკური და ეთიკური თვალსაზრისით აღნიშნული პროექტი გულისხმობდა სამყაროს გააზრებასა და გარდაქმნას. აღნიშნულ მიდგომას ყველაზე უკეთ ფრეიერის პოპულარული გამონათქვამი „სიტყვებისა და სამყაროს წაკითხვა“ გამოხატავს.

ფრეიერი შეუდარებელი იყო, როდესაც საქმე ზეპირსიტყვიერი და წერილობითი სიტყვების ძალაუფლების აკვიატებას შეეხებოდა - რომლის მეშვეობითაც აღნიშნული ძალაუფლება გვიჩვენებს სამყაროს, რომელშიც ვცხოვრობთ და რომელშიც შესაძლოა გვეცხოვრა. ფრეიერისათვის წიგნიერების სფერო ადამიანებს შესაძლებლობას აძლევს, რომ დაქვემდებარებულ რეჟიმში იცხოვრონ - ჩადგნენ „თითქოსდა“ მდგომარეობაში, რომელიც გზას გვიხსნის ახალი სამყაროებისკენ.

ფრეიერის შემოღებული კიდევ ერთი კატეგორია „მოუსინჯავი შესაძლებლობა“ წარმოადგენდა იმედის ფილოსოფიის განვი-თარებულ ვერსიას, რომელიც მხარს უჭერდა არაპრივილეგირებულ მდგომარეობაში მყოფ ჯგუფებს, რომ თავიანთი „შეზღუდული მდგომარეობისთვის“ გადაებიჯებინათ - ანუ გადაელახათ ეკონომიკური განვითარების დაბალი დონის გამო მათ ადამია-ნურობაზე დაწესებული შეზღუდვები - და აღნიშნული არახელსაყ-რელი პირობები გარდაექმნათ შემოქმედებითი ექსპერტიმენტების სივრცედ. სწორედ ამიტომ იყო წერა-კითხვის გავრცელება მნიშვნელოვანი ფრეიერისთვის: იგი წარმოადგენდა პრაქტიკას, რომელიც შესაძლოა გამოყენებული ყოფილიყო როგორც ადა-მიანების არაპრივილეგირებულ მდგომარეობაში ჩაყენებისა და ექსკლუზიისათვის, ასევე მათი გათავისუფლებისათვის.

ფრეიერის პედაგოგიკის მხარდაჭერა ნიშნავდა სამყაროსა და მისი გარდაქმნის კომპლექსური, თუმცა მყარად მატრიალისტური ხედვის გაზიარებას. ფრეიერის თანახმად, ნებისმიერი ქმედება, რომელიც ხორციელდება სამყაროში აუცილებლად იწვევს ჩვენთვის ნაცნობი სამყაროს გარდაქმნას. მეტიც, სამყაროს გარდაქმნა გავლენას ახდენს იმაზე თუ როგორ იმოქმედებენ ინდივიდები მოგვიანებით მასზე. სწორედ აღნიშნულ პროცესში შესვლით სწავლობენ ინდივიდები თუ როგორ იქცნენ სუბიექტებად, რომლებიც მოქმე-დებენ დინამიკურ, ღია სამყაროზე, ნაცვლად პასიურ ობიექტებად დარჩენისა, რომლებიც ჩაკეტილ, სტატიკურ სისტემაში არსებობენ. სწორედ ასე შეძლებენ, ფრეიერის ხედვის მიხედვით, ჩაგრულები დაქვემდებარებულობის გადალახვას.

ფრეიერისეულ ლექსიკონში „დიალოგი“ და „დიალექტიკა“ წამყვა-ნი სიტყვებია. დიალოგური „გადაკვეთები“, როგორც ფრეიერი უწოდებდა მას, რეალურად იდეოლოგიური ინდოქტრინაციის საპირისპირო ცნებას წარმოადგენს (ირონიულია როდესაც ბრაზი-ლიელი და ამერიკელი კრიტიკოსები წუხან კრიტიკული რასის თეორიასა და ფრეიერისეულ „ინდოქტრინაციაზე“). ფრეიერი წინააღმდეგი იყო, როგორც თავად უწოდებდა, ე.წ. „საბანკო განათლებისა“ - უბადრუკი სტუდენტების ცარიელ ტვინებში წინასწარ გამზადებული ცოდნის ჩადებისა - ვინაიდან, ეს მიდგომა ერთდრო-ულად სოციალურად მჩაგვრელიც იყო და ამავდროულად სამყაროს იმდენად სტატიკურად წარმოიდგენდა, რომ ერთი და იგივე გაკვეთილის გულისრევამდე გამეორება იყო შესაძლებელი. როგორც ჩაგრულთა პედაგოგიკაში ფრეიერი წერს:

ვინაიდან დიალოგი წარმოადგენს შემთხვევას, რომლის დროსაც დიალოგის მონაწილეთა რეფლექსია და ქმედება ერთიანობაში მიემართება სამყაროს, რომლის ტრანსფორმირება და ჰუმანიზებაც უნდა მოხდეს, მისი დაყვანა ვერ მოხდება ერთი ადამიანის მიერ მეორე ადამიანში იდეების „ჩადებამდე“ და ვერც იდეათა უბრალო გაცვლამდე, რომლის დროსაც დისკუსიის მონაწილეები აღნიშნულ იდეებს „მოიხმარენ“ .... რადგან დიალოგი წარმოადგენს შეხვედ-რას (ადამიანთა) შორის, რომლებიც სამყაროს სახელდებას ახდენენ, ეს არ უნდა იყოს სიტუაცია, სადაც ერთი (ადამი-ანი)სახელდებას სხვების ნაცვლად ახდენს.

ფრეიერი მოგვიწოდებს, რომ როგორც სუბიექტები, წინასწარ გამზადებული ცოდნისა და მისი თანმდევი გაბატონებული ურთი-ერთობების ტყვეობიდან მატერიალური პირობების შეცვლის გზით გავიქცეთ, რომლებიც გვაყალიბებს. ჩაგრულთა გვერდით დგომა ფრეიერისათის იყო არა მხოლოდ ეთიკური იმპერატივი - როგორც, მაგალითად, გათავისუფლების თეოლოგიისათვის - არამედ ასევე ეპისტემოლოგიური: მას მტკიცედ სწამდა, რომ ჩაგრულთა გვერდით დგომა იყო ერთადერთი გზა გასათავისუფლებლად შეხედუ-ლებისაგან, რომ არსებობს წმინდა იდეათა ისეთი სივრცე, რომელ-თა მოხელთება და გატარება მხოლოდ და მხოლოდ ამა თუ იმ ხელისუფლის საქმეა. ჭეშმარიტებას, ფრეიერისათვის, ყოველთვის დიალოგის ფორმა აქვს, იგი ყოველდღიური ცხოვრების დიალექ-ტიკურ წინააღმდეგობებთან ერთად შერკინებული მე-ს და სხვას გულისხმობს.

ფრეიერი დღეს

ფრეიერი ყოველთვის წინააღმდეგი იყო, რომ იგი განათლების სფეროში არსებულ სხვადასხვა მოძრაობასა და მიმართულებასთან დაეკავშირებინათ, რასაც ზოგიერთი ამტკიცებდა, მაგალითად, იქნებოდა ეს სახალხო განათლების, ზრდასრულთა განათლების, საგანმანათლებლო ცვლილების, არაფორმალური განათლების, პროგრესული განათლების თუ მარქსისტული პედაგოგიკის მიმარ-თულება. მაშინ, როცა აღნიშნული მიმართულებებიდან ზოგიერთი მართლაც განათლების პოლიტიკის ცალკეულ მესვეურთა ხელში აღმოჩნდებოდა ხოლმე, ფრეიერის პროექტს კვლავაც ჩაგრულთა პედაგოგიკა წარმოადგენდა.

ჩვენი სამყარო სწორედ ისეთად იქცა, რომლის შესახებაც ფრეიერი არაერთგზის გვაფრთხილებდა: სადაც პრობლემის წამოჭრის გზით ცოდნის მიღება დაუსრულებელ კულტურულ ომებში თავის გაყოფას ნიშნავს; სადაც მასწავლებლებს აკრიტიკებენ თავიანთი არგუმენ-ტირებული მსჯელობის გამო; სადაც ადამიანებს სჯიან იმის გამო, რომ ისინი აკრიტიკებენ აშშ-ის კოლონიურ ჩარევასა და მონობის სასტიკ ისტორიას, რომელიც მისი განუყოფელი ნაწილია. გაბედული აზროვნება, რომლისკენაც ფრეიერი მოგვიწოდებდა, დღევანდელ პოლიტიკოსთა და საჯარო ფიგურათა სილაჩრეს კიდევ უფრო აუტანელს ხდის.

ის, რაც დღეს სასკოლო განათლების სისტემაში გვჭირდება, არის პედაგოგიკა, რომელიც სტუდენტებს მისცემს შესაძლებლობას, რომ თავიანთი ცხოვრებისეული გამოცდილება უფრო ფართო სოციო-პოლიტიკურ კონტექსტში გაიაზრონ. სწორედ ამ სცენარის განხორ-ციელების შიშია, ნაწილობრივ მაინც, კულტურული ომების მიზეზი: მოგვწონს ეს თუ არა, სტუდენტების წახალისება, რომ გაითვა-ლისწინონ ფემინიზმის, კრიტიკული რასის თეორიის, დეკოლონიური თეორიის და სხვა ანალიტიკური ენების სიკეთეები, ასევე ნიშნავს რეფლექსიას ისტორიულ გამოცდილებებზე, რომლებმაც, უპირვე-ლეს ყოვლისა, აღნიშნული პერსპექტივების არსებობა გახადა შესაძლებელი.

არსებითად, ბრაზილიაშიც და აშშ-შიც, მემარჯვენეები იმიტომ ცდილობენ ინდოქტრინაციის შიშებთან დაკავშირებული კონსპი-რაციების წახალისებას, რომ ისინი თავადაც შეშინებულები არიან. ჩვენი სკოლების დარვინისეული ბრძოლის ველად წარმოჩენით, სადაც ურთიერთდაპირისპირებული მსოფლმხედველობები იბრძვი-ან, ისინი ცდილობენ, რომ თავიანთათვის სასიკეთოდ დაგვავიწყონ ის, რის გააზრებაშიც ფრეიერი დაგვეხმარა: განათლება ეს უბრა-ლოდ სტატიკური მსოფლმხედველობების საკითხი კი არ არის, არამედ, პოტენციურად, მთელი სამყაროს შეცვლის. ანდა როგორც თავად ფრეიერმა თქვა: „წიგნის წაკითხვას წინ სამყაროს წაკითხვა უძღვის“.

საით მიდის მეცნიერება?

ინტერვიუ პროფესორ ჯორჯო აგამბენთან

ავტორი: ანდრე პენზოტი

თარგმნა ანა ლომიძემ.

კოვიდ-19-ის პანდემიის პირველი თვეების განმავლობაში ფილოსო-ფოსმა ჯორჯო აგამბენმა გამოაქვეყნა მოსაზრებათა სერია, რომელიც შემდეგ შევიდა წიგნში სათაურით „სად ვართ ახლა: პანდემია როგორც პოლიტიკა“ (აგამბენი 2020). მისი მოსაზრებების ძირითადი თემა იყო მეცნიერებასა და საზოგადოებას, კერძოდ კი, მედიცინასა და პოლიტიკას შორის არსებული დამოკიდებულება. აგამბენმა ცხადყო ცნება „ბიოუსაფრთხოების“ წარმოშობასთან დაკავშირებული რისკები, ანუ ყველა ის სოციალური აქტივობა, რომლებიც „ბიოლოგიური სიცოცხლის“ შენარჩუნების გამო შეჩერდა. რამდენად შორს შეიძლება წავიდეს საზოგადოება ბიოლოგიური სიცოცხლის დასაცავად? რა ზომამდე შეიძლება გავრცელდეს პოლიტიკა ორივეს – საზოგადოებისა და მოქალაქეთა ბიოლოგიური სიცოცხლის კონტროლისას?

აგამბენის წიგნმა გამოიწვია სხვადასხვაგვარი და, ძირითადად, ნეგატიური რეაქციები. თუმცა უდავოა, რომ ის მიუთითებს იმ გარდაუვალ კითხვებზე, რომელთა წინაც ვდგავართ დღესდღეობით. ჩვენ გაგვაოცა იმ ფაქტმა, რომ მის წინაამდეგ გამოთქმული არგუმენტების უმეტესობა შერყვნილი იყო (არნახსენები) იდეო-ლოგიური ცრურწმენებით.

ამ კითხვებში ჩასაღრმავებლად, გთავაზობთ ექსკლუზიურ ინტერ-ვიუს ჯორჯო აგამბენთან.

შიშველი სიცოცხლე

პერსონალიზაციისა და პროგნოზირების ცნებები საფუძველს მედიცინისგან იღებს. დიაგნოსტიკური საშუალებებისა და დიდი მონაცემების წყალობით, მედიცინა ამტკიცებს, რომ შეუძლია კონკრეტულ დაავადებათა ინდივიდუალური რისკების პროგნო-ზირება. როგორც კი ეს რისკები გამოვლინდება, ადამიანებს შეიძლება მოარგონ შესაფერისი ცხოვრების სტილი. ამ გენეტიკური პროგნოზის შემცველი მასიური კვლევების გარდა, ეგრეთ წოდებული, „სატარებელი“ (“wearable”) ტექნოლოგიები კონკრე-ტული სასიცოცხლო მონაცემების მუდმივი მონიტორინგის საშუა-ლებას იძლევა. დღესდღეობით ისინი, უმეტესწილად, მნიშვნე-ლოვანია სპორტსმენებისათვის, რომლებსაც სურთ მუდამ აუმჯო-ბესებდნენ საკუთარ საქმიანობას. თუმცა მალე მსგავსმა ხელსაწ-ყოებმა შეიძლება მოიცვას ყველა მოქალაქე. აშკარაა, რომ მედიცინისადმი მსგავს მიდგომას მივყავართ იმისაკენ, რაც თქვენ განმარტეთ როგორც სიცოცხლის დაყვანა მხოლოდ ბიოლოგიაზე - „შიშველ სიცოცხლეზე“. თუმცა ბევრი მეცნიერი კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს ასეთი სცენარის ეთიკურ და ტექნიკურ განხორციელე-ბადობას. გაგვიზიარებთ ამ საკითხზე თქვენს მოსაზრებას? ასევე, თქვენი აზრით, რა უნდა გაკეთდეს, რათა შეიცვალოს ამ ტენდენციის მიმართულება?

- პერსპექტივაში, რომელსაც ხაზი გაუსვით, გადამწყვეტია იმ ზღურბლის გადაკვეთა, რომლის მიღმაც პერსონალიზაცია, პროგნოზირება და მასიური კვლევები არის არა უბრალოდ რჩევა ცხოვრების წესის შესახებ, არამედ ისინი ხდება სამართლებრივი ვალდებულებები. ეს ზღურბლი გადაკვეთილია. რაც ჯანმრთელობის უფლებად მიიჩნეოდა ხოლმე, იქცა ნებისმიერ ფასად შესას-რულებელ ვალდებულებად. კარდიოვასკულარული დაავადებები წარმოადგენს სიკვდილიანობის ყველაზე ხშირ მიზეზს ჩვენს ქვეყანაში. ვიცით, რომ მათმა რიცხვმა შეიძლება დაიკლოს, თუ მივყვებით ცხოვრების უფრო ჯანსაღ წესს და დავიცავთ გარკვეულ დიეტას. თუმცა არც ერთ ექიმს უფიქრია, რომ ცხოვრების წესსა და დიეტასთან დაკავშირებული რჩევები პაციენტებისათვის გარდაქმნი-ლიყო სამართლებრივ რეგულაციებად, რომლებიც კანონით დაადგენდა, როგორ ვიცხოვროთ და რა ვჭამოთ, გადააქცევდა რა მთელ არსებობას ჯანმრთელობის ვალდებულებად. მეტიც, იტა-ლიელი ექიმების პროფესიული ფიცი ამას კრძალავს მითითებით: „დაიცავი პიროვნების ავტონომიასთან დაკავშირებული მოქა-ლაქეობრივი უფლებები“ (იხ. ასევე ჟენევის მსოფლიო სამედიცინო ასოციაციის დეკლარაცია: „დავიცავ ჩემი პაციენტის პიროვნულ ავტონომიასა და ღირსებას“ და „არ გამოვიყენებ ჩემს სამედიცინო ცოდნას ადამიანის უფლებებისა და მოქალაქეობრივი თავისუფ-ლების შესალახად, მუქარის შემთხვევაშიც კი“ – ა. პ.). ეს მოხდა კოვიდ-19-ის დროს. ყოველ შემთხვევაში, ამჟამად ადამიანებმა არა მარტო უარი თქვეს თავიანთ კონსტიტუციურ თავისუფლებაზე, სოციალურ ურთიერთობებსა და პოლიტიკურ თუ რელიგიურ რწმენებზე, არამედ მათ დაუშვეს მათთვის საყვარელი ადამიანები მომკვდარიყვნენ მარტოობაში, დასაფლავების გარეშე. ამ აზრით, შეიძლება ითქვას, რომ ადამიანის არსებობა დაყვანილ იქნა ბიოლოგიურ ფაქტზე, შიშველ სიცოცხლეზე, რომელიც ნებისმიერ ფასად უნდა შენარჩუნდეს. ეს ასე მოხდა იმის მიუხედავად, რომ IFR-ის, ანუ დაავადების მიერ გამოწვეული რეალური სიკვდილიანობის ნიშნული 1 %-ზე ნაკლებია, თქვენი ჟურნალის კვლევების მიხედვით. სიცოცხლის მედიცინიზაციის ზრდის პროცესი უკვე გამოვლინდა. თითოეული ინდივიდის ცხოვრებისეული გამოცდილების მთლია-ნობა, რომელშიც ორივე – სხეულებრივიცა და სულიერიც – ყოველთვის დაუნაწევრებლად გვხვდება, გაიყო, ერთი მხრივ, წმინდად ბიოლოგიურ არსებად და, მეორე მხრივ, სოციალურ, კულტურულ და ემოციურ არსებობად. ასეთი წყვეტა ყველა შემთხვევაში, აბსტრაქტულობაზე მიანიშნებს. ეს აბსტრაქტულობა კი იმდენად ძლიერია, რომ ადამიანები მას მსხვერპლად სწირავენ თავიანთი ცხოვრების ჩვეულ მდგომარეობას. ვთქვი, რომ სიცოცხლის დანაწევრება აბსტრაქტულობაზე მიანიშნებს. თუმცაღა, როგორც იცით, თანამედროვე მედიცინამ ეს აბსტრაქტულობა გაიაზრა დაახლოებით მეოცე საუკუნის შუა პერიოდში. მან ეს გააკეთა ინტენსიური თერაპიის მოწყობილობებით, რომელთაც შეუძლია ადამიანის სხეულის შენარჩუნება წმინდად ვეგეტატიურ მდგომარეობაში. ინტენსიური თერაპიის მოწყობილობას, თავისი მექანიკური რესპირატორებით, კარდიოპულმონარული ბაიპასით და ტემპერატურის შემნარჩუნებელი აღჭურვილობით, ნამდვილად შეუძლია სხეული სიცოცხლესა და სიკვდილს შორის გაახევოს. ეს ბნელი სივრცეა, რომელიც არ უნდა გავიდეს სამედიცინო საზღვრებს მიღმა. ამის სანაცვლოდ, პანდემიის შემთხვევაში, წმინდად ვეგეტატიური სიცოცხლე, სიცოცხლესა და სიკვდილს შორის გახევებული ეს სხეული, იქცა ახალ პოლიტიკურ პარადიგმად, რომლის მიხედვითაც მოქალაქეებმა უნდა დაარეგულირონ საკუთარი ქცევები. ამ გამოცდილებაში ყველაზე გამაოცებელია ის ფაქტი, რომ შიშველი სიცოცხლე, ნებისმიერ ფასად, გააბსტრაქ-ტულების გზით, დაცილებულია ინტელექტუალური და სულიერი სიცოცხლისაგან. ამგვარად, ის დადგენილია არა როგორც სიცოცხლის კრიტერიუმი, არამედ როგორც უბრალოდ არსებო-ბისათვის ბრძოლა.

ჭეშმარიტება და გაყალბება

2016 წელს კვლევის შედეგების გამოქვეყნებით Nature-მა ცხადყო, რომ 1 500-ზე მეტმა მეცნიერმა ვერ მოახერხა ხელახლა ეწარმოებინათ მათი კოლეგების მიერ წარმოებული მონაცემები. დოქტორი გლენ ბეგლიც, მულტინაციონალური ორგანიზაციის, Amgen-ის ონკოლოგი დირექტორი, მსგავს პრობლემას წააწყდა 2011 წელს. მან, ახალი მედიკამენტის საკვლევ პროექტში რამდე-ნიმე მილიონი ევროს ჩადებამდე, გადაწყვიტა ხელახლა ჩაეტა-რებინა 53 ექსპერიმენტი, რომლებსაც ეყრდნობოდა მათი განვითარების სტრატეგია. მან მხოლოდ მათი 11 %-ის ხელახლა ჩატარება მოახერხა.

როცა საქმე ეხება წარმოებული მონაცემების სანდოობასა და მტკიცებების ჭეშმარიტებას, პარადოქსულად, მეცნიერება აწყდება საიმედოობის უპრეცენდენტო, ღრმა კრიზისს. ამის მიუხედავად, თითქმის შეუძლებელია იმ ჰიპოთეზებისა და შედეგების გაჟღერება, რომლებიც განსხვავდებიან საზოგადოდ აღიარებული „მეცნიერული ჭეშმარიტებებისგან“ ორივე, საზოგადოებრივი და აკადემიური მოსაზრების, დონეზე. მეტიც, ხშირად პოლიტიკური და ეკონომიკური გადაწყვეტილებები ამ ჭეშმარიტებათა საფუძველზე მიიღება. ცოტა ხნის წინ გამოაქვეყნეთ პოსტი: „ჭეშმარიტებასა და სიყალბეზე“. ეგებ დაგვეხმაროთ, უფრო უკეთ ჩავწვდეთ ამ საკითხს?

- აქ ჩვენ უშუალოდ ვხედავთ, რომ ჭეშმარიტების პრობლემა არ არის აბსტრაქტული ფილოსოფიური პრობლემა. არამედ ის არის რაღაც უკიდურესად კონკრეტული, რომელიც მნიშვნელოვნად განსაზღვრავს ადამიანის ცხოვრებას. იმდენად, რამდენადაც საქმე მეცნიერულ ჭეშმარიტებას ეხება, თომას კუნის ცნობილმა წიგნმა უკვე აჩვენა, რომ მეცნიერული საზოგადოების დომინანტური პარადიგმა აუცილებლად ყველაზე ჭეშმარიტი კი არ არის, არამედ უბრალოდ მას შეუძლია მიიზიდოს მიმდევართა ყველაზე დიდი ნაწილი. დღეს ეს ასეა მეცნიერული ჭეშმარიტების მიღმაც. კაცობრიობა გადადის თავისი ისტორიის იმ ეტაპზე, რომელზეც ჭეშმარიტება დაიყვანება სიყალბეთა მიმოსვლის წამზე. სხვაგვარად თუ ვიტყვით, ეს წამი არის ენის ყოვლისმომცველი გამოშლა, რომელიც უკვე აღარ შეიცავს არანაირ კრიტერიუმს იმის გან-სასხვავებლად, რა არის ჭეშმარიტი და რა არის ყალბი. ჭეშმარიტია ის ნათქვამი, რომელიც აღიარებულია ასეთად და რომელიც უნდა დარჩეს ჭეშმარიტებად, მაშინაც კი, თუ მისი არაჭეშმარიტება დამტკიცებულია. საბოლოოდ, ეს მნიშვნელოვანია იმ სისტე-მისათვის, რომელიც ჭეშმარიტსა და ყალბს შორის ყოველგვარ განსხვავებას შლის. ამგვარად, დაბნეულობას იწვევს თუნდაც ოფიციალური უწყებების მიერ გავრცელებული ურთიერთ-საპირისპირო ახალი ამბები. ეს ნიშნავს, რომ კითხვის ნიშნის ქვეშ დგას თავად ენა, როგორც ადგილი, სადაც ჭეშმარიტება აცხადებს საკუთარ თავს.

რა ხდება ამჟამად საზოგადოებაში, რომელმაც უარყო ჭეშმარიტება და რომელშიც ადამიანებს მხოლოდ ის შეუძლიათ, რომ ჩუმად დააკვირდნენ სიყალბის მრავალფორმიან და წინააღმდეგობრივ მიმოსვლას? იმისათვის, რათა შეჩერდეს ეს მიმოსვლა, ყველას უნდა ეყოს გამბედაობა, რომ კომპრომისის გარეშე დაუსვას საკუთარ თავს ერთადერთი კითხვა: რა არის ჭეშმარიტი სიტყვა? ყველას შეუძლია გაიხსენოს სახარებიდან პილატეს ცნობილი კითხვა იესოსადმი, რომელსაც ნიცშე „ყველა დროის ყველაზე ცბიერ ხუმრობად“ მიიჩნევდა: „რა არის ჭეშმარიტება?“ რეალურად, პილატემ ამ კითხვით უპასუხა იესოს უშუალოდ წინმსწრებ სიტყვებს: „იმიტომ მოვედი სოფელში, რომ ჭეშმარიტება დავამოწმო.“ მართლაც, არ არსებობს ჭეშმარიტების გამოცდილება დამოწმების გარეშე: ჭეშმარიტია ისეთი სიტყვა, სხვაგვარად რომ არ შეგვიძლია და საკუთარ თავს ვავალებთ ვიყოთ მისი პირადი დამმოწმებელი. აქ ცხადი ხდება განსხვავება მეცნიერულ და ფილოსოფიურ ჭეშმარიტებას შორის. სინამდვილეში, თუ მეცნიერული ჭეშმარიტება არის (ან, ყოველ შემთხვევაში, უნდა იყოს) იმ სუბიექტისაგან დამოუკიდებელი, რომელიც მას აცხადებს, ის ჭეშმარიტება, რომელზეც ახლა ვსაუბრობთ, ჭეშმარიტია მხოლოდ მაშინ, თუ სუბიექტი, რომელიც მას გამოთქვამს, ამ გამოთქმაში საკუთარ თავსაც რისკავს. მართლაც, საქმე გვაქვს დამოწმებულ ჭეშმა-რიტებასთან და არა – თეორემასთან. ვხვდებით რა კანონის მიერ დაწესებულ არა-ჭეშმარიტებას, ჩვენ შეგვიძლია და უნდა დავამოწმოთ ჭეშმარიტება.

ჰიპოთეზათა გაუჩინარება

ერთ-ერთ პოსტში აღნიშნეთ, რომ „ახალი ამბების“ ცნება ხშირად ანაცვლებს „იდეისას“. ამგვარად, ფრაზა „ყალბი ახალი ამბე-ბი“ შემოიღეს როგორც იდეებისა და ჰიპოთეზების დადუმების იარაღი. თქვენი აზრით, მიუხედავად განათლებულობისა, მაინც რატომ სჯერათ ადამიანებს ახალი ამბების, რომელთა სიყალბე უკვე კარგადაა დასაბუთებული? რა კომუნიკაციური სტრატეგია უნდა გამოიყენოს მეცნიერმა, თუ მას ოფიციალური ნარატივების სიყალბის გამოსააშკარავებელი საფუძვლიანი მტკიცებულებები აქვს?

- საზოგადოებაში, რომელსაც აღარ შეუძლია განასხვავოს ჭეშ-მარიტი ყალბისაგან, ახალი ამბები აუცილებლად ეცდება ჩაანაცვ-ლოს რეალობა. მედია მუშაობს ახალი ამბების მიერ რეალობის ამ ყოვლისმომცველ ჩანაცვლებაზე. დღევანდელი მედია ნამდვილად პოლიტიკის მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტია, რადგან ის არის იმ ჩანაცვლების გარანტი, რომელიც ასეთი მნიშვნელოვანია სისტემის ფუნქციონირებისათვის. სამყაროში, სადაც მხოლოდ ახალი ამბები არსებობს, მხოლოდ გაბატონებული ახალი ამბებია ჭეშმარიტი და, უკიდურესი აზრით, არც ერთი ახალი ამბავია მეორეზე ჭეშმარიტი. ამგვარად საჭიროა შეიქმნას კომისიები, როგორც ეს გააკეთა ჩვენმა მთავრობამ, იმის გადასაწყვეტად, რომელი ახალი ამბავი უნდა ჩაითვალოს ჭეშმარიტად და რომელი – ყალბად. მეორე მსოფლიო ომის დროს გაკეთებულ ჩანაწერებში ჰაიდეგერმა პერიოდი, რომელშიც ცხოვრობდა განსაზღვრა როგორც „არაარსებითის მექანიზაცია“, სადაც მნიშვნელობის აბსოლუტური არარსებობა ალგორითმულადაა ფორმულირებული და მკაცრადაა გამოთვ-ლილი. ის რაც ჩვენს თვალწინ ხდება დღეს, მსგავს შთაბეჭდილებას ტოვებს.

გატეხილი ფიცი

ჰიპოკრატეს ფიცის თანამედროვე იტალიური ვერსიის პირველ პუნქტში ვკითხულობთ: „ვფიცავ სამედიცინო პრაქტიკას განვახორ-ციელებ ავტონომიური განსჯითა და პასუხისმგებლური ქცევებით, შევეწინააღმდეგები ნებისმიერ შეუფერებელ ვითარებას, რომელიც შეზღუდავს პროფესიის თავისუფლებასა და დამოუკიდებლობას.“ რამდენად აქვთ ავტონომიურობა დღეს ექიმებს შენარჩუნებული? მკურნალის ფიგურა რაღაც ახლად გარდაიქმნა? როგორ ფიქრობთ, როგორი იქნება მომავალში ექიმი-პაციენტის ურთიერთობა, ნდობის საკითხი? როგორი აკავშირებთ ერთმანეთთან პირადად თქვენს ექიმსა და საკუთარი ჯანმრთელობისათვის ზრუნვას?

- რაც ახსენეთ, პროფესიული ფიცის იმ პუნქტებიდან ერთ-ერთია, რომლებიც დღეს სისტემურ ცვლილებებს განიცდის. მაღლა ნახსენები, პაციენტის მოქალაქეობრივ უფლებებსა და ავტონო-მიასთან დაკავშირებული, მე-4 და მე-5 პუნქტებს გარდა საფრთხე-შია მე-15 პუნქტიც, რომელიც მოითხოვს „პროფესიული საიდუმლოს პატივისცემას და კონფიდენციალობის დაცვას ყოველივე იმასთან დაკავშირებით, რაც გამანდეს, რასაც თვალს ვადევნებ ან ვადევ-ნებდი, გავიგე ან მივხვდი ჩემი პროფესიის მეშვეობით, ან ჩემი მდგომარეობის თუ თანამდებობის წყალობით.“ თუ წარსულში კონფიდენციალურობის დაცვას ყოველთვის ადევნებდნენ თვალ-ყურს, დღეს, ყველა, ვინც დადებითია (უბრალოდ მხოლოდ დადებითი, და არა დაავადებული), როგორც ასეთი, საჯაროდ მხილებული და იზოლირებულია. მაშასადამე, მე-6 პუნქტმაც კი, რომელიც მოითხოვს „ყველა პაციენტისადმი მზრუნველი და ვალდებულებითი, დისკრიმინაციის გარეშე მოპყრობის“ საჭი-როებას, ცვლილება განიცადა. ჩვენ იმ წერტილამდე მივაღწიეთ, სადაც ექიმი არ ნახულებს დადებით პაციენტებს.

ძნელია შეინარჩუნო ინდივიდუალური ნდობა ექიმთან ურთიერ-თობაში, რომელიც ყოველთვის მოქმედებს, როგორც მთავრობის სისტემის წარმომადგენელი. მედიცინა და თერაპია განცალკევე-ბული უნდა დარჩეს ძალაუფლებისა და კანონმდებლობისაგან.

მედიცინა, როგორც რელიგია

რამდენიმე სტატიაში გამოთქვით მოსაზრება, რომ მედიცინა და მეცნიერება იქცა დღევანდელ რელიგიად. თუმცა ბევრი ექიმი და მეცნიერი ძნელად თუ მოიაზრებს საკუთარ თავს ამ რელიგიის წარმომადგენლად. ეგებ ჩვენ განსხვავებულ ცნებებზე მივუთითებთ, როცა ვიყენებთ ისეთ სახელს, როგორიცაა მედიცინა ან მეცნიერება? დაგვეხმარებით განვასხვაოთ რა ტიპის მედიცინა და მეცნიერება იქცა რელიგიად?

- ანალოგია, რომელიც ვახსენე, არ არის უბრალოდ მეტაფორული. თუ რელიგიას ვუწოდებთ იმას, რისაც ხალხს სწამს, მაშინ მეცნიერება ნამდვილად დღევანდელი რელიგიაა. თუმცა ყოველ რელიგიაში უნდა განვასხვაოთ დოგმატური აპარატი (ჭეშმარიტე-ბები, რომლებიც უნდა ირწმუნონ) და მისგან წარმოქმნილი კულტი, რომელიც გულისხმობს ქცევებსა და ჩვეულებებს. უბრალო მორწმუნე შეიძლება არ ფლობდეს ცოდნას დოგმებსა და ერესზე, რომელთა შესახებ თეოლოგები მგზნებარედ კამათობენ. ამის მსგავსად, დღევანდელ უბრალო ადამიანს შეუძლია სრულიად არ იცოდეს მეცნიერული თეორიები, რომელთა შესახებ მეცნიერები კამათობენ. თუმცა კულტი, ესე იგი, ჩვევები და ქცევები უფრო და უფრო მეტად განსაზღვრავს მას, და ეს ასეა მედიცინის შემთხვე-ვაშიც. მეტიც, როგორც ქრისტიანულმა რელიგიამ წამოაყენა ხსნის იდეა კულტის მეშვეობით, მედიცინამაც ასევე ამოიღო მიზანში ჯანმრთელობა თერაპიის მეშვეობით. პირველი ეხება ცოდვას და მეორე - ავადმყოფობას, მაგრამ ანალოგია ცხადია. ჯანმრთელობა, ამ აზრით, სხვა არაფერია თუ არა იმ „მარადიული სიცოცხლის“ სეკულარიზაცია, რომელსაც ქრისტიანები იმედოვ-ნებდნენ, რომ მოიპოვებდნენ თავიანთი კულტურული ჩვევების მეშვეობით. სიცოცხლის მედიკალიზაცია ყოველგვარ ზომას სცდებოდა ჯერ კიდევ გასულ ათწლეულებში, მაგრამ ის ჩვენს დღევანდელ გამოცდილებაში პერმანენტული და ყოვლისმომცველი გახდა. საქმე უკვე არ ეხება მედიკამენტების მიღების, სამედიცინო გამოკვლევისა თუ ოპერაციის ჩატარების საჭიროებას: ადამიანის მთელი ცხოვრება უნდა გახდეს უწყვეტ საკულტო ადგილად დროის ნებისმიერ მონაკვეთში. მტერი, ვირუსი, უხილავია, ყოველთვის სახეზეა და ადამიანის არსებობის ყოველი წამი უნდა გულისხმობდეს მასთან დაუზავებელ ბრძოლას.

ტრანსჰუმანიზმი

კიდევ უფრო იმატებს ხელოვნური ინტელექტის ინდუსტრიის მიერ მეცნიერების დაფინანსება. ამან უამრავ მეცნიერს უბიძგა, ადამიანისა და მანქანის შერწყმისაკენ, რაც, ერთი მხრივ, წარმოშობს ახალ ბაზარს. მეორე მხრივ, ეს არის ახალი დაპირება შესაძლო ადამიანური უნარებისა და ხანგრძლივი სიცოცხლის შესახებ. რას ფიქრობთ სიცოცხლის ამ პროგრესულ დიგიტა-ლიზაციასა და რობოტიზაციაზე?

- ვფიქრობ საჭიროა თქვენ მიერ ნახსენები ფენომენის განხილვა ადამიანის სახეობის განვითარების პერსპექტივაში. პედომორ-ფოზისა და ჰომო საპიენსის კონსტიტუციური ჩამოუყალიბებლობის იდეებს უნდა ვუმადლოდეთ ბრწყინვალე ჰოლანდიელ მეცნიერს, ლუდვიკ ბოლკს. თითქმის საუკუნე გავიდა მას შემდეგ, რაც მან განჭვრიტა, რომ ტექნიკური ხელსაწყოები, რომელთაც ადამიანები მზარდად ეყრდნობიან საკუთარი სახეობის გადასარჩენად, მიაღწევდა უკიდურესად მწვავე ნიშნულს. ეს ხელსაწყოები გახდებოდა საკუთარივე დანიშნულების საწინააღმდეგოდ და საბოლოოდ გამოიწვევდა სახეობის გაქრობას. პოლ ალსბერგი მეოცე საუკუნის ოციან წლებში საუბრობდა სხეულის ორგანოთა ფუნქციების გარეგან ტექნიკურ დაპროექტებაზე. მან აჩვენა, რომ ამის შედეგი არის ორგანოთა თანდათანობითი იმ ხელოვნური ხელსაწყოების სასარგებლოდ, რომლებიც მათ ჩაანაცვლებს. თუ ცხოველი აგუებს თავის სხეულებრივ ფუნქციებს გარემო პირო-ბებთან, ადამიანი მათი გათიშვას ახდენს, ანდობს რა მათ ხელოვნურ ხელსაწყოებს. ამგვარად, ყოველი გარესომატური ტექნოლოგიური პროგრესი გულისხმობს შიდასომატური ფუნქციების რეგრესიას. თუმცა თუ ეს რეგრესია გარკვეულ ზღვარს გასცდება, მაშინ თავად სახეობის გადარჩენის საკითხი დადგება.

მჯერა, რომ დღეს ზღურბლთან ვართ. თუმცა გამოცდილება აჩვენებს, რომ რაც გარდაუვალი ჩანს, ყოველთვის არ ხდება. ევრიპიდეს სიტყვებით: „მოსალოდნელი არ ხდება; მოულოდ-ნელისათვის ღმერთები პოულობენ გზას.“

ენა

აღნიშნეთ, თავად ტერმინოლოგია ისეა შერჩეული, რომ ხელი შეუწყოს საზოგადოებრივ პარადიგმას. მაგალითად, ტერმინი „სოციალური დისტანცია“ სხვაგვარი შეიძლებოდა ყოფილიყო, მაგ. „პირადი“ ან „ფიზიკური“ დისტანცია. ფიქრობთ, რომ ენა რაღაცნაირად უფრო აგრესიულია, თუ უკვე იმდენად ჩავიძირეთ ახალი მმართველობის პარადიგმაში, რომ ასეთი ენა იქმნება სპონტანურად, თავად საზოგადოების დონეზე? ვგულისხმობ, როგორც გარკვეული სახის ბუნებრივი ევოლუცია? ბევრი მეცნიერი დიდხანს ებრძოდა შეცდომაში შემყვან და შეუფერებელ ტერმინებს და მაინც, უამრავი ძლიერი არგუმენტის მიუხედავად, არ შეგვიძლია გავლენა ვიქონიოთ უნივერსალურ ენაზე. რა მექანიზმების საფუძველზე ხდება კონკრეტული ტერმინი მისაღები და მყარი?

- ადამიანებსა და ენას შორის კავშირი, ასევე გამოცდილება, რომელიც მოსაუბრეს აქვს საკუთარ ენასთან, არ არის მარტივი. ალბათ ესაა პირველი პრობლემა, რომელსაც აზროვნება გაუმკლავ-დეს. ენა არის რაღაც, რის დამორჩილებასა და მანიპულაციას ცდილობენ ადამიანები, ეს არის რაღაც ისეთი, რაზეც ისინი ყოველთვის დომინირებდნენ და განსაზღვრავდნენ - რაღაც, რასაც აუცილებლად უნდა გავუმკლავდეთ.

აღნიშვნაც არ არის საჭირო, რომ თანამედროვე ტექნოლოგიისა და მეცნიერების მიერ განხორციელებული ცვლილებები შეუძლებელი იქნებოდა ენის გამოცდილების სიღრმისეული ცვლილების გარეშე.

ძველ სამყაროს არ შეეძლო და არ უნდოდა თანამედროვე აზრით ჰქონოდა წვდომა მეცნიერებასა და ტექნოლოგიაზე. ამის მიზეზი ის არის, რომ, მიუხედავად მათემატიკის დაფუძნებისა (განსაკუთრებით არაალგებრული ფორმით), მის ენის გამოცდილებას არ შეეძლო განზრახ მიეთითებინა სამყაროზე იმის გაუთვალისწინებლად, თუ როგორ გამოამჟღავნა სამყარომ საკუთარი თავი ენის მეშვეობით. ენა არ იყო ნეიტრალური, ფიგურებისა და ალგორითმების მეშვეობით ჩანაცვლებადი, იარაღი. არამედ ის იყო ადგილი, სადაც საგნები პირველად ამჟღავნებდნენ საკუთარ თავს და უკავშირ-დებოდნენ საკუთარ ჭეშმარიტებას. მხოლოდ ენის ნეიტრალურ ინსტრუმენტამდე დაყვანამ, რომელიც მოხდა ოკამთან და გვიან ნომინალიზმში, გახადა შესაძლებელი ცოდნის ენობრივისაგან დაცლა, რამაც კულმინაციას თანამედროვე მეცნიერებაში მიაღწია. ჭეშმარიტებამ სიტყვებისა და ენის სამყაროდან გადაინაცვლა რიცხვებსა და მათემატიკაში. ენა გახდა წმინდა კონვენციურ ნიშანთა სისტემა და გამოიყურებოდა, ყოველ შემთხვევაში ერთი შეხედვით, როგორც დამორჩილებადი და მანიპულირებადი. ამის შემდეგ ის აღარ ყოფილა შესაძლო ჭეშმარიტების ადგილი. ახლა სწორედ ენა, რომელიც აღარაა კავშირში ჭეშმარიტებასთან, შეიძლება იქცეს ციხედ – გარკვეული სახის მექანიზმად, რომელიც თითქოს ავტო-მატურად მუშაობს და საიდანაც გამოღწევა თითქოს არ შეგვიძლია. შესაძლოა ადამიანები არასოდეს ყოფილან ასე უიმედო და პასიური ენასთან მიმართებით, რომელიც სულ უფრო მეტად განსაზღვრავს მათ.

ბუნების ფილოსოფია

წარსულში მეცნიერება გაიგივებული იყო „ბუნების ფილოსო-ფიასთან“. გოეთეს მსგავსი ადამიანები, რომლებიც დაინტერე-სებული იყვნენ მეცნიერებით, ფილოსოფიით და ლიტერატურით, ყველაზე გონიერებად ითვლებოდნენ. დღეს მეცნიერება იქცა მუდმივად მზარდ სპეციალიზაციად, რამაც, ეჭვგარეშეა, გამოიწვია უზარმაზარი ტექნო-მეცნიერული წინსვლა. ეს ორი რადიკალურად განსხვავებული გზაა. რას ურჩევდით ახალგაზრდა სტუდენტებსა და მკვლევრებს, რომლებიც დღეს დგამენ თავიანთ პირველ ნაბიჯებს მეცნიერულ სამყაროში?

- დასავლეთის ისტორიაში მნიშვნელოვანია ის მომენტი, როცა ფილოსოფია მიხვდა, რომ მას აღარ შეეძლო მეცნიერების კონტროლი, რადგან მეცნიერებამ მისგან თავი გამოიხსნა. ეს ცხადად ჩანს კანტთან. მისი ფილოსოფია წარმოადგენს უკანასკნელ მცდელობას კავშირის აღდგენისა მეცნიერებასთან, რომელიც ჩაფიქრებულია, როგორც, გამოცდილებისათვის საზღვრების დაწე-სების შემძლე მოძღვრება ცოდნაზე. არა მგონია, რომ დღეს რამე მსგავსი მიზანი შეეფერებოდეს ფილოსოფიას. კავშირი აზრსა და მეცნიერებას შორის არ თამაშდება ცოდნის დონეზე. ფილოსოფია არ არის მეცნიერება, არც მისი განსაზღვრაა შესაძლებელი ცოდნის დოქტრინის მეშვეობით. ფაქტობრივად, მეცნიერებამ აჩვენა, რომ მას ეს საერთოდაც არ სჭირდება. ფილოსოფია ყოველთვის ეთიკას ეხება. ის ყოველთვის გულისხმობს სიცოცხლის ფორმას. ახლა ეს ჭეშმარიტია თითოეული ადამიანისათვის და, მაშასადამე, ყველა მეცნიერისთვის, რომელთაც ხელი არ ჩაუქნევიათ ადამიანად ყოფნაზე. რა თქმა უნდა, მეცნიერებმა აჩვენეს, რომ ისინი მზად არიან უსინდისოდ შესწირონ მსხვერპლად ეთიკა მეცნიერების ინტერესებს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ჩვენ ვერ ვნახავდით ცნობილი მეცნიერების მიერ ნაცისტურ ბანაკებში გაგზავნილებზე ჩატარებულ ექსპერიმენტებს. შევახსენებდი ახალგაზრდა ადამიანს, ისე გადაედგას პირველი ნაბიჯები მეცნიერებაში, რომ არასოდეს შესწიროს მსხვერპლად ეთიკური პრინციპები საკუთარ ნებას ცოდნისადმი.

წინააღმდეგობა

თქვენ საუბრობდით წინააღმდეგობის ახალი ფორმების დაფუძნების საჭიროებაზე. რას გულისხმობთ? შეგიძლიათ მაგალითები დაგვი-სახელოთ?

- მე ფილოსოფოსი ვარ და არა – სტრატეგი. რა თქმა უნდა, გამოსავლის მოძებნისაკენ პირველი ნაბიჯია სიტუაციის ცხადი აღქმა. მხოლოდ იმის დამატება შემიძლია: არ მჯერა, რომ დღეს არსებული გამოსავალი, როგორც დიდხანს მიიჩნეოდა, აუცილებ-ლად გადაურჩება ძალაუფლების მოპოვებისათვის გამართულ ბრძოლას. არ არსებობს კარგი ძალაუფლება და, აქედან გამომ-დინარე, არც კარგი სახელმწიფო. ჩვენ მხოლოდ ის შეგვიძლია, რომ უსამართლო და ყალბ საზოგადოებაში მოწმედ დავუგეთ სამართლიანობისა და ჭეშმარიტების არსებობას. ჩვენ მხოლოდ ის შეგვიძლია, რომ შუა ჯოჯოხეთში დავემოწმოთ ცათა სასუფეველს.

Rectangle RectangleRectangle RectangleTriangle Triangle￼Triangle Triangle￼Triangle Triangle￼Triangle Triangle￼სოციალური და ეკონომიკური… სოციალური და ეკონომიკური პოლიტიკის შესახებ￼Triangle Triangle￼Triangle Triangle￼Triangle Triangle￼